Баһылай Харысхал "Эргиллиэм хайаан да!" кинигэтин туһунан санаалар

 

Мария Кириллина, филол. н. канд.

(“Чолбон”, 2019, 1 №)

Баһылай Харысхал «Эргиллиэм хайаан да!»

кинигэтин туһунан санаалар

Историческай айымньы дьон өйүн-санаатын уһугуннарар,  норуоту түмэр, сомоҕолуур суолтата билиҥҥи кэмҥэ хаһааҥҥытааҕар да улаатан турар. Драматург Баһылай Харысхал «Эргиллиэм хайаан да!» (2017) кинигэтэ – саха литературатыгар дойду историятын саҥалыы сыаналааһын биир хатыламмат уус-уран холобура буолар. Кинигэҕэ Саха тыйаатырын сыанатыгар испэктээкил буолан турбут  Харысхал биэс дыраамата киирбит: «Хайаан да эргиллиэм» (2001) роман-пьеса, «Бастыҥ хатыыта» (2006) историческай дыраама, «Көмүөл» (2009) реквием-пьеса, «Учуутал» очерк-пьеса, «Тэпсиллибэт үтүө аат» (2016) реквием-пьеса. Харысхал айар үлэтин сүрүн уратыта – Саха сирин историятын биллибэт чахчыларын чинчийии, ааспыт олоҕу бүгүҥҥү күнү кытта ситимнээн көрдөрүү. Кини пьесаларын сүрүн санаата омук дьылҕата, ытык өйдөбүл, ытык иэс, Кэм уонна Личность диэн проблема тула түмүллэр.

Биллэрин курдук, Харысхал чинчийэр, айар үлэтэ 1990-с сыллартан саҕаламмыта. Онон бу кинигэ өр кэмнээх айар үлэ, сындалҕаннаах айан, чинчийии түмүгэ, суруйааччы сахатын дьонугар дьоһун бэлэҕэ буолар. Автор пьесаларын цикл быһыытынан, ол эбэтэр биир темалаах, биир сүрүн санаалаах айымньы бөлөҕүн курдук ылыныахха сөп. Циклы сүрүннүүр тема – репрессияҕа түбэспит, ааттара тэпсиллибит саха чулуу, ытык дьонун уобараһа. Норуот бастыҥ, чулуу дьонуттан матан баһа суох, тирэҕэ суох хаалар туруга уус-уран айымньы ньыматынан көрдөрүллэр. Сүрүн герой дьонун-норуотун туһугар долгуйуута, санаатын оонньооһуна, муунтуйуута драма жанрын бэлиэлэринэн ойууланар. Онон пьесалар драматическай, трагическай күүрээннэрэ, ааҕааччыга/көрөөччүгэ дьайар кыахтара улахан.

Саха саарыннара аныгы ааҕааччыга/көрөөччүгэ уус-уран уобарас буолан тиллибиттэрэ омук бэйэтин историятын, төрдүн-төбөтүн өйдүүрүгэр күүс-көмө буолара саарбаҕа суох. В.В. Никифоров-Күлүмнүүр, Г.В. Никифоров-Манньыаттаах уола, Ксенофонтовтар ыал, М.А. Алексеев, И.Е. Винокуров үтүө ааттара докумуонунан эрэ буолбакка, уус-уран айымньы, искусство күүһүнэн бар дьоҥҥо төнүннэ, эргилиннэ. Ааспыт үйэ тухары ааттара ааттамматах өйдүүн-санаалыын толору, чиргэл саха саарыннара билиҥҥи кэм геройдара диэн өйдөбүлгэ толору сөп түбэһэр кыахтаахтар.

Пьесаларга сүрүн мөккүөр интеллигенция уонна былаас утарсыытынан бэриллэр. Сайдыы уонна кэхтии, көҥүл уонна хааччах утарыта өйдөбүллэр айымньы ис мөккүөрүн арыйаллар. Ону таһынан Кэм уобараһа, ХХ үйэ түһүүлээх-тахсыылаах чахчыта тыыннаах уобарас быһыытынан көрдөрүллэр. Историябыт араас кэрдиис кэмэ (революция, гражданскай сэрии, репрессия, эмиграция, аныгы кэм) реконструкция  ньыматынан ойууланар. Бу араас кэрдиис кэми тэҥинэн дьүөрэлээн көрдөрөр ньыма аныгы киһи ааспыт олоҕу илэ-чахчы көрөн, куттуун-сүрдүүн ылларан итэҕэйэн өйдүүрүгэр көмөлөһөр. Историческай кэм чахчыта, интеллигенция иһинээҕи уустук сыһыан хайдах баарынан кырдьыктаахтык ойууланара, документальнай матырыйаал туһаныллара ааҕааччы/көрөөччү билиитэ-көрүүтэ кэҥииригэр, ааспыты-буолбуту өйдүүрүгэр  туһуланар.

«Хайаан да эргиллиэм» (2001) роман-пьеса биир сүрүн проблематынан Саха сирин социальнай-экономическай сайдыытын тобулуу, кэнэҕэски сайдыахтаах суолларын торумнааһын буолар. Айымньы ис хоһоонун арыйар сүрүн концепт быһыытынан атыыһыт, үп-харчы, атыы-эргиэн, үөрэх-сайдыы диэн өйдөбүллэр туттуллаллар. Саха атыыһытын уобараһа пьесаҕа сонуннук көрдөрүллэр, кини мындыр өйө, көнө сүрүннээх толкуйа, норуотун туһугар кыһамньыта чорботуллар. Пьесаҕа Аһыыкай алаастан саҕалаан Дьокуускай, Санкт-Петербург, Харбин, Токио куораттар көстөллөр, Лейпциг, Лондон, Сан-Франциско ахтыллан ааһаллар. Бу оччотооҕу саха олоҕо түҥкэтэх алааһынан эрэ муҥурдамматын, оччотооҕу өй-санаа таһыччы сайдыылааҕын туоһулуур. Ол эрэн пьеса төһө да киэҥ эйгэни хаптар, төрөөбүт дойду, алаас, өтөх олоҕу тыынныыр, сайыннарар күүс быһыытынан өйдөнөр.

«Бастыҥ хатыыта» (2006) историческай драма В.В. Никифоров-Күлүмнүүр уобараһын арыйар. Сахаҕа тэҥэ суох сөҕүмэр киэҥ билиилээх, далааһыннаах толкуйдаах Күлүмнүүр тус олоҕо, чугас эйгэтэ,  араас хайысхалаах айымньылаах үлэтэ докумуоннарга, архыып матырыйаалларыгар олоҕуран ойууланар. Икки үйэ кирбиитин кэминээҕи Дьокуускай, Санкт-Петербург, Нижнэй Новгород… Саха саарыннарын: Өксөкүлээх, Алампа, Ойуунускай, М. Аммосов, И. Барахов, П. Сокольников, С. Новгородов, ааттаах-суоллаах атыыһыттар, баайдар: Н. Кривошапкин, М. Шеломов кулуба уобарастара В. Никифоров күүрээннээх олоҕун көрдөрөргө сүрүн фон буолаллар. Күлүмнүр уобараһа Саха сирин оччотооҕу общественнай-политическай олоҕун быстыспат сорҕотун быһыытынан  итэҕэтиилээхтик ойууланар.

«Бастыҥ хатыыта» дыраамаҕа сүрүн тирэх өйдөбүл – «көҥүл сахалар». Ис көҥүл хааччахтаныытын, ис кыах бохсуллуутун түмүгэр Киһи, Норуот өйө-санаата куурар-хатар, буомурар. Бу санаа Пролокка толору арыллар (түрмэҕэ сыаптаах хандалылаах ис кыаҕа, ис көҥүлэ бохсуллан олорор Манчаары кэп туонуута). Онон «тиллии, көҥүллэнии, күүһүрүү, сомоҕолоһуу» диэн өйдөбүллэр сахалыы тылынан бэчээт, үөрэх сайдыытын, саха литературата, саха тыйаатыра үөскээһинин кытта быстыспат ситимнээхтэр. Манчаары уобараһа көҥүл санаа бэлиэтэ, бар дьону көмүскээччи, араҥаччылааччы буоларын быһыытынан Күлүмнүүрү кытта ыкса ситимнээх. Онон айымньыга Күлүмнүүр уонна Манчаары уобарастара биир сомоҕо буолан өйдөнөрө сөптөөх дии саныыбын.

«Көмүөл» (2009) реквием-пьесаҕа концепт быһыытынан аҕа, алаһа дьиэ, ыал өйдөбүллэри бэлиэтиибин. Аҕа уобараһын  бастыҥ ыччаттарын сүтэрбит саха омугар сыһыаран өйдөөтөххө, айымньы суолтата дириҥиир. Испэктээккэ тыйаатыр бэлиэтин, ньыматын туһанан, Ксенофонтовтар ыал уолаттарын көмүөл мууһун тохтотор аналлаах (эбэтэр дьиэ өһүөтүн өйүүр) суон баҕаналарга холоон көрдөрүү – дириҥ ис хоһоонноох күүстээх уобарастааһын. Сахабыт сирин сайыннарар санаалаах, сайдыылаах, үөрэхтээх бас-көс дьоммутун репрессия долгуна, көмүөл мууһа хайыта солоон, тимирдэн ааспыт. Ол эрэн өйбүтүн-санаабытын холбоон, көмүөл күүһэ күүстэнэн, үүнэр-сайдар кэскилбитин оҥостор күммүт-дьылбыт үүммүт эбит. Бу – «Көмүөл» сүрүн санаата. Ити курдук, Баһылай Харысхал «Эргиллиэм хайаан да!..» саҥа кинигэтин туһунан санааларбын саба быраҕан анаарыы эрэ быһыытынан тиэрдэбин. Кинигэҕэ киирбит хас биирдии айымньы инникитин анаан ырытыыны ирдиир. «Тэпсиллибэт үтүө аат» айымньыны испэктээк быһыытынан ырытыы «Чолбон» сурунаал 2017 сыллааҕы 11 №-гэр бэчээттэнэн турар.

Харысхал пьесаларыгар олохпут тыйыс чахчытын, ааспыт үйэ хабыр кэмин баарынан, кырдьыктаахтык ойуулуур. Бу аныгы суруйааччы ситиһиитэ. Маннык түгэҥҥэ мин «Сааскы кэм» сиппэтэх романын туһунан Амма Аччыгыйа «Сымыйаны суруйуохтааҕар суруйбатах ордук» диэбит тылларын саныыбын. Ытык дьоммут ситэ эппэтэҕин, суруйбатаҕын билиҥҥи кэм суруйааччыта ситэрэр, толорор аналлаах. Баһылай Харысхал айар үлэтинэн драманан суруллар айымньы, тыйаатыр кыаҕын сөпкө өйдөөн, бастыҥтан бастыҥ, чулуу дьоммут умнуллубут, тэпсиллибит үтүө ааттарын норуотугар төнүннэрдэ, үйэтиттэ. Онон ааҕааччы бу кэтэһиилээх кинигэни сэргии, биһирии ылыныа диэн эрэнэбин. Саха литературатыгар историческай жанр сайдар кэскиллээх, дьону түмэр аналлаах.