Далбар Хотун: Жанна Ксенофонтова: «Көрөөччүнү толкуйдатар оруоллары сөбүлүүбүн»

Былатыан Ойуунускай аатынан Саха тыйаатырын эдэркээн артыыската Жанна Ксенофонтова биһигин ыйаабыт Бүлүүтүн улууһун Хампа орто оскуолатыгар үөрэнэ сылдьан, английскай тыл учуутала эбэтэр тылбаасчыт буолар ыра санаалааҕа. Омук тылын дириҥник баһылыыр баҕаттан 1990-с сыллардаахха киэҥник биллибит ЕШКО ньыматынан үөрэммитэ. Төрөппүттэрэ Маргарита Ивановна уонна Николай Иванович Ксенофонтовтар кыыстаах-уолларыгар куруук күүс-көмө, сүбэ-ама буолаллара. Күҥҥэ көрбүт соҕотох кыысчааннарын Жаннаны билэр-көрөр баҕатын уонна толкуйдуур дьоҕурун уһугуннараары, дьулуурдаах буоларга үөрэтээри куруук эриэккэс кэпсэтиини саҕалыыллара, туох эрэ күүрээннээх мөккүөргэ киллэрэллэрэ, санааларынан киэҥэ биллибэт, кэрдиитэ көстүбэт куйаарга да тиийэллэрэ.

2001 сыллаахха Дьокуускай—Бүлүү суолун икки ардыгар сытар Хампаҕа М.Щепкин аатынан тыйаатыр училищетын бүтэрбит бүтэһик устуудьуйа ыччаттара (Алексей Егоров-Өркөн, Дмитрий Шадрин, Ильяна Павлова, Лена Маркова уо.д.а.) гостуруоллуу тиийэн кэлбиттэрэ. Оччолорго үөрэхтэрин саҥа бүтэрэн, Саха тыйаатырыгар үлэлээн эрэр дьоллоох ыччаттар бу кэнсиэртэринэн биир кыысчаан дьылҕатын тосту уларыппыттарын санаан да көрбөтөх, түһээн да төлкөлөөбөтөх буолуохтаахтар. Оттон Жанна артыыстар аныгы ырыаларын, эрчимнээх үҥкүүлэрин, фехтование нүөмэрдэрин көрөн баран, артыыс буолар бигэ санааҕа кэлбитэ. “Оо, кинилэр талааннара, эрчимнэрэ, кыраһыабайдара, хорсуннара миигин сөхтөрбүтэ, сыанаҕа көппөт эрэ этилэр!” – диэн ол умсулҕаннаах көстүү оскуола оҕотун хараҕар иҥэн хаалбыта уонна инники олоҕор суолдьут сулус буолбута Жанна кэпсии олорон хап-хара харахтара өссө улаатан, уоттанан ылалларыттан да биллэр.

Мин аҕам Николай Иванович Хампа музыкальнай оскуолатыгар тыйаатыр куруһуогун үлэлэтэр этэ. Бииргэ үөрэнэр оҕолорум бары кэриэтэ онно суруйтаран, үөрэ-көтө дьарыктаналлара. Оттон мин сыччах аҕам салайарын, үлэлэтэрин иһин, киириэхпин баҕарбат этим. “Аҕам миигин доҕотторум көрөн турдахтарына мөҕүө-этиэ” диэн кыбыстарым. Дьэ, ол бэйэм ити Саха тыйаатырын эдэр састааба кэнсиэртээн барбытын кэнниттэн биир сиргэ таба олорбот турукка киирбитим, “кэннэ кээнчэ да буоллун” диэн баран, аҕам салайар куруһуогар киирэн дьарыктаммытым.

Билигин санаатахпына, тыйаатыр сыанатыгар икки атахпынан үктэниим уонна оруолга үлэ бастакы төрүттэрин аҕабыттан ылбыт эбиппин. Мин бэйэм кыра сааспыттан улахан да дьону толкуйдатар киинэлэри, ол эбэтэр оҕо дэбигис өйдүү охсубат киинэлэрин көрөрбүн наһаа сөбүлүүрүм. Ханнык баҕарар оруолу толорорго олохтон холобур наадата миигин олус интэриэһиргэтэрэ. Онон, астына, дуоһуйа дьарыктаммытым, – диэн тыйаатыр куруһуогар дьарыктаммытын сылаастык ахтар.
Хампа оҕолоро “Синяя птица” тыйаатыр өрөспүүбүлүкэтээҕи бэстибээлигэр наар бастакы миэстэлэри ылан, дойдуларыгар үөрүү көтөллөөх төннөллөрө. Бэл, атын улуустар “хампалар кэлэр буоллахтарына, биһиги кыттыбаппыт” дэһэр кэмнэрэ эмиэ баара. Жанна иккитэ “Дьахтар бастыҥ оруола” номинация кыайыылааҕа буолбута. Биир оннук оруолун кэнниттэн, 11 кылааска үөрэнэ сылдьар кыысчааҥҥа оччолорго СӨ Тыйаатырдарын диэйэтэллэрин сойууһун бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир Юрий Николаевич Козловскай Дьокуускайга Култуура уонна ускуустуба Арктикатааҕы институтугар (АГИКИ) үөрэнэ кэлэригэр путевка туттарбыта. Жаннаҕа чугаһаан кэлэн: “Эйигин үөрэ-көтө, икки илиибитинэн ылыахпыт”, – диэн эрэл кыымын сахпыта. Кырдьыга да, Жанна ити кэнниттэн ыра санаа оҥостубут үөрэҕэр кэбэҕэстик киирэр, артыыс буолар аартыга арылларын курдук санаабыта…

ххх
Жанна Ксенофонтованы кытары кэпсэтииттэн урутаан эттэххэ, кини артыыс үөрэҕэр киирэр уонна артыыс буолар дьылҕата, нууччалыы эттэххэ, бүлүүдэҕэ ууруллан кэлбэтэҕэ. Дьылҕа хаан кинини балачча тургутан көрбүт: ханнык эрэ кэмнэргэ арыый атыннык быһаарыммыта буоллар, олоҕун суола эмиэ олох атыннык салаллыан сөп түгэннэрэ элбэхтэр. Холобур, Кытайга уонна Москваҕа барыы тохтообут төрүөттэриттэн саҕалаан, дьоруойбутун кытары сэһэргэһиэҕиҥ.

Кытайга киинэҕэ уһулла…
Артыыс үөрэҕэр киирэргэ бигэ эрэллээх кыысчаан Дьокуускайга кэлэн, ускуустуба, духуобунас эйгэтигэр киириэн баҕалаах ыччаттары ымсыырдыбыттыы ыҥыра-угуйа турар, куорат килбэйэр киинин киэргэлэ буолбут АГИКИ аанын сэмэйдик сэгэтэн киирбитэ. Ханнык отделениеҕа туттарсыан баҕарарын истэн баран, онно кыргыттар номнуо элбэхтэрин туһунан эппиттэрэ уонна, хомойуох иһин, Юрий Козловскай күн сириттэн күрэммит кэмэ этэ… Били, аҕыйах сылтан бэттэх тыйаатыр диэн муннукка ытаабыт кыысчаан хомолтотуттан бу үөрэх уораҕайын биир муннугар тиийэн маккыраччы ытыы турбута… Кини маккыраччы ытыыра оруннаах да курдуга. Тоҕо диэтэххэ, бу үөрэх кыһатыгар киирии эксээмэннэри туттараары Кытайга бэстибээлгэ барыахтааҕыттан аккаастаммыта. Кытайга барбыта буоллар, онно биир киинэҕэ маассабай сыаналарга уһуллуон сөптөөҕө…
Куруук ыллыктаах сүбэлэри биэрэр аҕата Николай Иванович: “Санааҕын түһэримэ. Мин култуура кэллиэһин бүтэрбитим, эн да онно үөрэниэҥ буоллаҕа”, – диэн кыыһыгар уоскутар тыллары булан эппитэ. Оттон Жанна баҕалаах үөрэҕиттэн да, улуу Кытайга барарыттан да көрө маппыт курдуга…

Москваҕа… ГИТИС-кэ
Жанна төрөппүттэрин сүбэлэрин ылынан, Дьокуускайдааҕы култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр үс сыл үөрэнэн, кыһыл дипломунан бүтэрбитэ. Үөрэххэ дьаныардаах, толкуйдаабытын толорон баран төннөр дьулуурдаах кыыс Москваҕа Арассыйатааҕы тыйаатыр ускуустубатын институтугар (ГИТИС) “тыйаатыр туруорууларын режиссера” идэҕэ үөрэнэргэ мэктиэлэммитэ. Ити, биллэн турар, киһи аайы бэриллибэт табыллыы, ситиһии итиэннэ Европаҕа уонна аан дойдуга сураҕырар тыйаатыр сүҥкэннээхэй үөрэҕин кыһатыгар ааны арыйыы этэ буоллаҕа. Ол эрээри, аҕата баар-суох соҕотох кыыһын ыраах Москва курдук куоракка соҕотохтуу ыытан кэбиһиэн баҕарбатаҕа, сөбүлээбэтэҕэ.

– Бэйэм да оччолорго режиссураттан син толлор этим, режиссер эр киһи эрэ буолуохтаах дии саныырым”, – диэн Жанна дьылҕатыгар эмиэ биир суолталаах оруолу оонньообут түгэҥҥэ эргиллэн кэлэр. – Оччолорго СӨ култуураҕа уонна духуобунаска миниистирэ Андрей Борисов Москваҕа үөрэнэ барыахтаах эдэр дьону кытары атах тэпсэн олорон кэпсэтэрэ, санааларын истэрэ, сүбэлиирэ-амалыыра. Андрей Саввич миигин эмиэ ыҥырбыта уонна: “… Мин эйигин хараххыттан көрөн билэбин – эн актриса буолуоххун баҕараҕын!” – диэбитэ. Ону хантан билбитин туһунан сэмээр ыйыппыппар: “Биһиэхэ иккис кууруска үөрэнэ кэл, киирии эксээмэннэр син биир баар буолуохтара, онон бэйэҥ тал”, – диэбитэ.
Мин, култуура кэллиэһин кыһыл көмүс дипломунан бүтэрбит киһи, ГИТИС курдук үөрэх кыһатыгар бараары бэс ыйын 22 күнүгэр көтөр билиэттээх сылдьарым. Режиссураҕа үөрэппит преподавателым Ольга Стручкова улаханнык хомойуон төһө да сэрэйдэрбин, билиэппин төнүннэрэн кэбиспитим. Артыыс буолар баҕам баһыйбыта. Режиссер үөрэҕэр кэлин да үөрэниэххэ сөп диэн бэйэбин алы гыммытым, – диэн Жанна дьылҕата маанылаан ылбыт Кытайыгар да, Москватыгар да барбакка хаалбытыттан кэмсиммэтин, Үрдүк Айыылар бэйэлэрэ сирдээн иһэллэрин курдук ылынар.

Саха тыйаатыра
“Сананымаҥ даҕаны!” – диэн кытаанах тыллары Жанна үөрэҕин бүтэрээри сылдьан эмиэ истибитэ. Ол ханна үлэлии барары быһаарыы саҕана буолбута. Кинилэри АГИКИ-га үөрэппит биир преподаватель, тыйаатыр артыыһа: “Саха тыйаатыра эрэһиинэ буолбатах. Онон, кыргыттар сананымаҥ даҕаны, наай гыннар икки уолу ылыахтара”, – диэн сэрэтэрдии эппитэ. Кыргыттар уолаттарыттан кими ылыахтарын сөбүн сылы быһа таайылла охсубат таабырын оҥостубуттара.

Биһиги Олоҥхо тыйаатырын сайыннара барабыт дии саныырбыт. Ол гынан баран, хас биирдиибит дууһабыт түгэҕэр хас эмэ көлүөнэ аатырбыт артыыстара оонньоон ааспыт уонна үлэлии сылдьар, аан дойдуга аатырбыт, суон дойдуга сураҕырбыт Саха тыйаатырыгар ананыахпытын баҕарарбыт ханна барыай?

Олохпор бу күнү-дьылы, 2016 сыл балаҕан ыйын 12 күнүн хаһан да умнуом суоҕа! Арай, артыыстар бары уоппускаттан тахсан, балаҕан ыйын 12 күнүгэр үгэс курдук ыытыллар мунньахха биһигини, эдэрдэри, ыҥырдылар. Биһиги сүдү артыыстартан (ол иһигэр, норуодунай артыыстартан) толло быһыытыйан, муннук миэстэлэргэ олорунан кэбистибит. Мунньаҕы тыйаатыр дириэктэрэ Анатолий Николаев саҕалаата, илиитигэр туох эрэ кумааҕыны тута сылдьар. Онтон эмискэ ол испииһэгин ааҕан барда: “Жанна Ксенофонтова, Айта уонна Вячеслав Лаверновтар, Семен Алексеев…” уонна бу ааттаммыт оҕолор Саха тыйаатырыгар үлэлии хаалалларын туһунан эттэ. Оо, балаҕан ыйын күлүмүрдэс күнүн, Анатолий Павлович үтүө сонунун иһитиннэрбит бархат куолаһын умнар үһүбүөн? Ити күн хайдах курдук соһуйбуппутун, үөрбүппүтүн, дьолломмуппутун биир тылынан кыайан эппэппин…”

Эргиллии
Жанна Ксенофонтова тыйаатырга үлэтин сэргэ, үөрэммит кыһатыгар – култуура уонна ускуустуба кэллиэһигэр үлэлии сылдьыбыта (2016-18 сылларга). Кинини режиссура преподавателэ Ольга Стручкова ыҥыран, кууруһугар артыыс идэтигэр теорияны ыытарга көрдөспүтэ. Жанна бэйэтигэр эмиэ биир сонун хайысхаҕа үөрэ-көтө үлэлээн барбыта, устудьуоннар да эдэр преподавателларын, Саха тыйаатырын кэскиллээх артыыскатын олус сөбүлээбиттэрэ, ылыммыттара. Эдэр преподаватель Жанна Николаевна тыйаатыр артыыстарын биир соҕотох өрөбүллэригэр, бэнидиэнньик күн устудьуоннарыгар ыксыыра, кинилэргэ артыыс маастарыстыбатын иҥэрэргэ дьулуһара. Ол гынан баран, артыыс сынньанары билбэт үлэтэ, уһун-киэҥ гостуруоллар, өрөспүүбүлүкэ таһыгар ыытыллар бэстибээллэр, эрэпэтииссийэлэр быыстарыгар уруокка бэлэмнэнии, теорияны биэрии сылаалаах этэ. Кини устудьуоннарын төһө да сөбүлээтэр, тыйаатырыгар өйүн-санаатын, сүрэҕин, дууһатын бүтүннүү биэрэн туран үлэлиэхтээҕин өйдүүрэ. Ыйы-ыйдаан барар кэмигэр устудьуоннара артыыс маастарыстыбатыгар теорияны ситэ билбэккэ хаалалларыгар кинилэр буруйдара суоҕун эмиэ өйдөөбүтэ.

– “Мин маннык күн солото суох үлэлээхпэр оҕолорум буруйдара суох, кинилэр ылыахтаах билиилэрин ситэ биэрбэппэр тиийэбин” диэн суобаһым оонньоон барбыта. Тыйаатырбар саҥа оруолларга үлэлиэхпин эмиэ наада этэ. Сир-халлаан икки ардыгар сылдьар курдук турукка киирбитим. Ол “муна-тэнэ” сырыттахпына, тыйаатырбыт уус-уран салайааччыта Андрей Саввич “Хайа аарымалара” испэктээкилгэ Графиня Илса кылаабынай оруолугар СӨ үтүөлээх артыыската Лена Румянцеваны сэргэ иккис састаапка ылла. Ити испэктээкилгэ икки ыйы быһа бэлэмнэммиппит. Наһаа ыарахан испэктээкил этэ. Киһи ааҕан да өйдөөбөт пьесатыттан олус мунаахсыйбытым. Ыксааммын Москваҕа Петр Фоменко тыйаатыр-мастарыскыайыгар үлэлиир Амбарцум Кабанян диэн наһаа үчүгэй артыыска суруйбутум, сүбэлэттэрбитим. Бу тыйаатыр “Хайа аарымаларын” эмиэ туруора сылдьыбыта.
“Хайа аарымаларын” сыанаҕа туруорбуппут, ылынар дьон ылыммыта. Ити испэктээкил кэнниттэн аны Гамлет туһунан саҥа үлэҕэ оройбутунан түспүппүт. Дьэ, кэллиэскэ үлэлиир кыаҕа суохпун бүтэһиктээхтик өйдөөбүтүм уонна кэллиэс дириэктэригэр Захар Николаевич Никитиҥҥэ уурайарым туһунан эппитим, ону кини өйдөөбүтэ”, – диэн олоҕун биир кэрчик кэмин кэпсиир.

Оруоллар
Жанналыын испэктээкиллэр, оруоллар, үлэ истиилин уо.д.а. элбэҕи кэпсэттибит. Саха тыйаатырын биир чаҕылхай артыыската күлэн мичилийэ сылдьарын курдук, быыһыгар көрдөөх-күлүүлээх уонна олус дьоһуннаах, аһаҕас дууһалаах.

– Бэҕэһээҥҥи бэтэнээски куолулуу олорор диэбэттэригэр баҕарыам этэ (күлэр). Хас биирдии киһи бэйэтэ санаалаах-оноолоох буоллаҕа. Оруолларгар киирэргэр туох ураты кистэлэҥнээххиний диэн ыйытыыгар эппиэттиир судургута суох. Ол эрэн, кистээбэккэ эттэххэ, үлүбээй соҕус оонньообут кэмнэрдээҕим буолуо. Кылаабынайа, тылларбын сөпкө эппит, умнубатах, сөптөөх сиргэ турбут киһи эрэ диэн санаалар баһыйар кэмнэрэ бааллара. Дьиҥэр, оннук буолуо суохтаах. Тыйаатырга оруол син биэрэллэр этэ, мин сирэйим атын соҕус дии, наһаа саха да буолбатах курдукпун, эмиэ да нуучча буолбатахпын. Урукку курдук, артыыска амплуа эҥин диэн суох, ол эрэн, биир оруолу биэрэн баран, наар оннугу эрэ биэрэ туруохтарын сөбө. Хампаҕа аҕам куруһуогар сылдьан элбэх оруолга (кырасаабыссалартан ураты) бэйэбин боруобаламмытым. Режиссердарым араас хабааннаах оруолга оонньуур кыахтааххын диэччилэр. Олох сайдарын кытта тыйаатыр сайдан иһэр, көрөөччү өйө-санаата уларыйар. Онон, артыыс эмиэ араас оруоллары толоруохтаах. Биэс сылы быһа үөрэммит үрдүк үөрэхтээх артыыс ханнык баҕарар оруолга бэлэм буолуохтаах. Саҥа испэктээкили, киинэни батыһа сылдьан көрүөхтээх, артыыс оччоҕо эрэ эргиччи сайдар.

“… Эмиэ миэхэ эксперимент?”
Жанна Ксенофонтова уонна кини биир саастыылаахтара Саха тыйаатырыгар кэлээт, тута буолбакка, сыыйа-баайа сүрүн оруолланан барбыттара. Жаннаны эмиэ маассабай оруолларга эбэтэр биирдиилээн кыра эпизодтарга өйдөөн көрбүт буолуохтааххыт. Мин көрөөччү быһыытынан, киниэхэ хаһан ураты оруолу биэрэллэрин күүтэр, кэтээн көрөр этим. Киниэхэ туох эрэ атыттарга маарыннаабат баарын сэрэйэрим (дьиҥэр, хас биирдии артыыс хатыламмат). Оттон киинэлэргэ элбэхтик оонньообутун көрбөккө да хаалбыт буолуохпун сөп.

– Санаабар, Сергей Потапов миэхэ наар эксперимент оҥорор, холоон көрөр курдук. Атыттарга “эн оруолгар маны гынаҕын”, “ону гынаҕын” диэн чопчутук этэн кэбиһэр уонна оннук да буолар. Оттон миэхэ, холобур, маннык буолбута. “Мин доҕорум Гамлет” испэктээкилгэ бэлэмнэнии үгэнэ бара турар. Бүгүн киэһэ премьерабыт буолуохтаах, олус долгуйабын. Арай, бүтэһиктээх эрэпэтииссийэ кэнниттэн Сергей Станиславович ыҥыран ылан: “Жанна, эн испэктээкил саҕаланыаҕыттан бүтүөр диэри итириксит буолар эбиккин”, – диэн соһутта. Онон, туох да бэлэмэ суох көрөөччүлэрбэр тахсарга күһэлинним. Ити – миэхэ да, режиссерга да эксперимент этэ. Били, этэллэрин курдук, “саҕалаан баран сатаабаппын диэм дуо, оҥорон иһэн ортотуттан куотуом дуо?” – диэн Жанна оонньообут оруолларын ымпыгын-чымпыгын билиһиннэрэр.

Саха тыйаатырыгар быйыл М.Горькай пьесатынан “Тимир Баасса” диэн ааттаммыт испэктээкил турар буолбутун көрөөччү сонурҕуу истибитэ. Чаҕылхай уобарастардаах, элбэх дьахтар оруоллаах пьесаны режиссер Сергей Потапов аныгы, ол иһигэр, саха омук майгыннаах испэктээкил гынан таһаарбыта. Бу испэктээкилгэ Жанна Ксенофонтованы бэйэтэ олорор систиэмэтин утарсар бунтаар, холорук ытыйбытын курдук дохсун террористка Рахель оруолугар анаабыта.

– “Тимир Баассаҕа” бэриллибит оруолбун көрдөһөн, кыратык бэйэм көрүүбүнэн уларыппытым. Эрэпэтииссийэлэргэ шахидка майгытынан оонньуу сылдьыбытым. Ол сылдьан террористка дьахталлар туох өйдөөх-санаалаах, уйулҕалаах дьоннорун билээри, оннук киинэлэри батыһа сылдьан көрбүтүм. Кутуйах курдуктар эбит. Аны “Тимир Баассаҕа” тыла-өһө наһаа күүстээх, киһи кулгааҕа дөйүөр диэри үөхсүү, маатыры. “Уруккута үрдүк өһүөлээх дьахтар, кэлин мусульманствоны ылыммыт Рахель эр дьону көҥүл үөҕэ сылдьыа суох этэ, син биир муннукка кутуйах буолан олоруо, баара-суоҕа күлүк буолан сылдьыа этэ. Чуҥкук соҕус уобарас буолсу”, – диэн оруолбар саарбахтыырым элбээн испитэ. Ол иһин, аан дойдуга билигин буола турар араас хамсааһыннары, онно кыттыһар ыччаты, күүстээх санаалаах дьахтары, быһата, аныгы дьахтары көрдөрбөппүт дуо диэн ыйыппыппар боруобалаан көрөрбөр (эмиэ эксперимент) көҥүл биэрбитэ. Онон, түмүккэ “Тимир Баассаҕа” саҥа персонаж тахсан кэлбитэ. Мөккүөргэ кырдьык көстөр. Оруолбун төһө таппыппын дуу, таппатахпын дуу көрөөччүлэр быһаардахтара буолуо…

Бастакы хараҥаччы
Аан дойдуну атыйахтаах уу курдук аймаабыт хоруона хамсыгын кэмигэр харантыын биллэриллэн, култуурунай-аралдьытар дьаһаллар бары тохтотуллан, кырдьыга да, чуҥкук олох саҕаламмыта. Тыйаатырдарбытын, артыыстарбытын суохтаабыппыт, кинилэр эмиэ көрөөччүлэрин ахтыбыттара, суохтаабыттара. Ол гынан баран, Саха тыйаатыра үлэтин тохтотон кэбиспэтэҕэ. Кэлэр испэктээкиллэргэ бэлэмнэнии кэриэтэ оруолларын үөрэтэн, араас айымньылары доргуччу ааҕыыларын видеоҕа устан, социальнай ситимнэринэн билиһиннэрэ олорбуттара. Оттон от ыйын 1 күнүгэр Саха тыйаатырын режиссера Сергей Потапов биир соһуччу уонна хорсун быһыыны оҥорбута. Ол эмиэ Жаннаҕа холонон көрүү этэ.
Сергей Потапов “Үрүҥ бизон” моно-испэктээкилин көрөөрү, биир күн бары тэлэбиисэрбит иннигэр хамсаабакка да олорбуппут. Сонун туруорууну ким эрэ сэҥээрбитэ, ким эрэ сөбүлээбэтэҕин аһаҕастык биллэрбитэ. “Саха тыйаатыра тоҕо маннык испэктээкили туруорда, тоҕо көҥүллээтилэр?” – диэн сиэрдээх ыйытыы турбута. Дьэ, бу туһунан Жанна санаатын истиэҕиҥ.

– Чэ, бастаан тоҕо сөбүлэспиппин кэпсиим. Хоруона хамсыгын кэмигэр тыйаатырбын ахтан муунтуйа сылдьан баран, хата сүүрүү, уруһуй курдук атын дьарыктарга ылсыбытым, араас хоббины булуммутум. Арай, биир сарсыарда дьиэбэр соҕотоҕун уруһуйдуу олордохпуна: “Эйиэхэ анаан моно-испэктээкил туруораары сылдьабын. Сөбүлэһэҕин дуо?”, – диэн Сергей Потапов эрийдэ. Соһуччута бэрдиттэн күн аҥаарын быһа эппиэттээбэккэ сырыттым, “Потапов гиэнэ иһэ-истээх буолуохтаах” дии саныыбын. Онтон төрөппүттэрбин кытары сүбэлэспиппэр: “Сергей Потапов курдук режиссер эйиэхэ анаан туруорбутугар аккаастанаары гынаҕын дуо?” – диэтилэр. Доҕотторбуттан биирдэстэрэ: “Сөбүлэстэххинэ – акаары буолуоҕуҥ, элбэх киһи үөҕүөҕэ, сөбүлэспэтэххинэ – икки төгүл акаары буолуоҕуҥ” – диэтэ. Ол иһин, биир төгүл акаары буолаары сөбүлэспитим (күлэр да күлэр). Ааптар Михаил Башкировы урут ааҕан син билэр этим. Сергей Станислович сценарийын аахтара электроннай почтабар ыыппыта. Арааһа, хойутуу күһүн эҥин быһыылаах дии санаабытым баара, режиссерум сарсыҥҥыттан бэлэмнэнии саҕаланарын туһунан этэн, ууга-уокка түһэрэн ылбыта. 15 лиис тылларын икки нэдиэлэ иһигэр хайдах үөрэтэ охсуохпар саарбахтаабыппар, суфлер баар буолуон сөбүн туһунан эппитэ. Ол гынан баран, суфлерданыах кэриэтэ, бэйэбэр эрэммитим ордук буоллаҕа. Бэйэм үөрэтиэм диэбитим. Бэлэмнэнэр кэммэр, дэлби ыран хаалбытым, хойукка диэри олус долгуйбутум. Михаил Башкиров Москваттан прототип ылыллыбыт кыыс хаартыскатын ыыппыта. Уопсайынан, бу моно-испэктээкилгэ кэпсэнэр түгэннэр дьиҥнээх буолбут түбэлтэлэр, арай Анарета дьону өлөрбүтэ уонна накаастанар устуулга олоруута – драматург эбии киллэрэн биэриитэ. Көрөөччүлэр, чуолаан аҕа саастаахтар, ылыныа суохтарыгар бэлэм этим. Тоҕо диэтэххэ, нууччалыы эттэххэ, “все новое чуждо” диэн баар. Холобур, айан суолугар тугу эмэ кыратык да уларыттахтарына бары мөҕүттэн, бэл, үөҕэн киирэн бараллар, онтон үөрэнэн бардахтарына “дьиҥэр, табыгастаах, үчүгэй эбит” диэн буолааччы дии. Син биир ол курдук.

1970-с сылларга дойдуга телевидение барыларыгар кэлэригэр, “тыйаатыр өлүөҕэ, симэлийиэҕэ – телевидение баһылыаҕа” диэн сабаҕалааччылар эмиэ бааллара эбээт. Оттон Уильям Шекспир “Тыйаатыр – олох, ол олоххо биһиги бары артыыстарбыт” – диэбитэ. Мин санаабар, тыйаатыр хаһан да өлүө, симэлийиэ суоҕа. Космоска тахсар да буоллахпытына, онно да тиийэн оонньуохтара дии саныыбын. Тыйаатыр баар олоҕу көрдөрөр. Бириэмэ харысхала суох иннин диэки баран иһэр: сыыппаралаах тиэхиньикэ, Интэриниэт, Айти, социальнай ситимнэр уо.д.а. ааҕан сиппэккин. Бу кып-кыра төлөпүөммүт көмөтүнэн аан дойдуга туох буола турарын барытын билэ-көрө сылдьабыт. Маны кытта тыйаатыр эмиэ уларыйар, саҥа салгын сайа охсор. Ютуб кэлиэҕиттэн онлайн-стрим үөдүйбүтэ. Онно биир киһи олорон эрэ көмпүүтэргэ хайдах оонньуурун дьон көрөр. Кини бэйэтэ туспа аудиториялаах, көрөөччүлэрдээх. Ол дьон киниэхэ харчы төлүүллэр.

“Үрүҥ бизоҥҥа” үчүгэйдик оонньоотум диэбэппин. Тоҕо диэтэххэ, бэлэмнэнэргэ бириэмэтэ кылгаһа бэрт этэ. Аны 45 мүнүүтэни быһа тохтообокко саҥараҕын. Тиэкиһин төһө да билбитим иһин, долгуйбутум. Режиссерум ирдэбилэ эмиэ үрдүк. “Бу испэктээкил буолбатах, ханна эрэ дьиҥнээхтии буола турарын курдук документальнай киинэ, онлайн-стрим буолуохтаах”, – диир. Сорох кэрчиктэргэ тыйаатыр сыанатыгар курдук оонньоон, мөҕүллэн да ыларым. Бастакы хардыы диэн бастакы хардыы. Ыараханынан ыарахан этэ эрээри, киһини толкуйдатар, – диэн Жанна ханнык баҕарар саҥа үлэҕэ, оруолга оонньуон иннинэ барытын хасыһан, билэн-көрөн эрэ баран ылсарын туһунан кэпсиир.
“Үрүҥ бизон” ис хоһоонунан Саха тыйаатырын туруорууларыгар сөбө да суох курдук. Ол эрэн, бу туруоруллубут үлэни көрөөччү хаһан баҕарар онлайн көрөр, ырытар, илдьиритэр кыахтанар. Сүрүн оруолу толорбут Жанна Ксенофонтова бэлиэтээбитинии, мантан ыла итинник испэктээкиллэр Саха тыйаатырын репертуарыгар баар буолуохтарын сөп. Онуоха онлайн-стримҥэ бастакы хараҥаччынан биһиги тапталлаах артыыскабыт Жанна Ксенофонтова буолла.

Арбатыы (реклама)
Саха тыйаатырын артыыскатын, бүгүҥҥү дьоруойбутун бу күннэргэ күн аайы Саха телевидениетыгар рекламаларга көрөн тэҥҥэ күлэбит-үөрэбит. Ол рекламаларга Жанна Саха тыйаатырын артыыһа, СӨ үтүөлээх артыыһа Иннокентий Луковцевтыын кэргэннии дьон бүгүҥҥү олохторун көрдөрөллөр, чуолаан саҥа дьиэлэрин-уоттарын ситэрэр кыһалҕатыгар сылдьаллар. Жанна суһал туттуулаах, сытыы сындыыс курдук эдэр хаһаайка, туохха да хараҕа туолбат хаппырыыс дьахтар уобараһын арыйар. Төһө да олус күлүүлээҕин, ардыгар омуннааҕын да иһин, барыта олоххо баар көстүүлэр, баар дьоруойдар. Ол туһунан Жанна Ксенофонтова:
– Биһиэхэ, Саха сиригэр, продакшн (устар былаһаакканы уопсай тэрийии) сайдыбытын астынан бэлиэтиэхпин баҕарабын. Ити киинэлэр, рекламалар сайдалларын, хаачыстыбалара тупсалларын туоһулуур. “Металлторг” рекламатын сценарийын көрдөрөн баран, дьоруойгун бэйэҥ эбиэххин-сабыаххын сөп диэбиттэрэ. Дьоруойум курдук дьахталлар элбэхтэр, онон булумньу уобарас буолбатах, ол эрэн, үлэлииргэ олус интэриэһинэй. Күлэ-үөрэ, чэпчэкитик оонньообуппут. Продакшҥҥа стилист-визажист баар буолбута үлэни чэпчэтэр. Урут рекламаларга да, киинэлэргэ да бэйэбит таҥаспытынан оонньуур этибит. Билигин бэйэлэрэ таҥыннараллар, кырааскалыыллар, оҥороллор, тупсараллар – олус үчүгэй. Дьоруойум ити кэтэ сылдьар таҥаһын, сирэйин-хараҕын (мультик курдук буолуохтаах диэн) худуоһунньук кыыс толкуйдаабыта. Дьүөгэлэрим мин сирэйбин фломастер курдук диэн күлээччилэр, ол да иһин, мультик дьоруойугар майгыннатан ыҥырбыттар быһыылаах (күлэр да күлэр).

ххх
Жанна Ксенофонтоваҕа инникитин өссө элбэх интэриэһинэй бырайыактар, тыйаатырга, киинэҕэ оруоллар кэлэ турдуннар. Жанна, бириэмэни төһө да ыксатыаххын баҕарбатаҕыҥ иһин, олоҕун аргыһын көрсөн дьоллоох-соргулаах ыал буолуоххар баҕара хаалабын.
Надежда ЕГОРОВА-НАМЫЛЫ
«Далбар Хотун» 2020 сыл, 6 нүөмэрэ