Кинитэ суох - театр суох

Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа Михаил Семенов 75 сааһынан

Кинитэ  суох — театр суох

Саха Республикатын үтүөлээх артыыһа Михаил Егорович Семенов айар үлэтэ остуоруйа алыптаах кэпсээнин олоххо оһуордары-мандардары  олоччу түһэрэн ылбыт курдук кэрэхсэбиллээх. Идэҕэ бэриниилээх буоллахха үөһэттэн айыллыбыт Аанньалыҥ сулус курдук суолгун сырдатан кустуктаах аартыктарын арыйан биэрэр диэн кэпсииллэрин, дьэ, дьиҥнээх холобура. Михаил Егорович идэтин, театрын тапталынан тулатын барытын сырдата, киэргэтэ сылдьар артыыс. Мин кинини аан бастаан артыыс «Куба-любовь моя» диэн Сиэн Өкөр испэктээкилинэн уһуллубут киинэҕэ көрбүтүм. Тыый, сүрүн дьоруойбут Киэсэ ис-иһиттэн омуннуран, букатын оонньуу иһигэр киирэн, оруолу оонньуур буолбакка кырдьык-хордьук туттан, олоххо баар «персонаж» кэриэтэ артыыһы олус сэргии көрбүтүм. Кэлин билбитим драматург Семен Ермолаев ити пьесатын артыыс Михаил Семеновка анаан суруйбут эбит. Дьэ, ол киинэҕэ күөрэччи туппут былааҕа,  билигин  санаатахха, мээнэҕэ күөрэйбэтэх — төрөөбүт норуотугар, саха искусствотыгар  анаабыт дьоһуннаах олоҕунан, ситиһиилээх үлэтинэн чиэстэнэр киһи өрөгөйүн бэлиэтэ оччоттон үрдүктүк күөрэйбит эбит.

Михаил Егорович хас биирдии үлэтин кэпсээнэ олус кэрэхсэбиллээх. Артыыс буолар аартыга биир да харгыһа суох арыллан испитин кэпсээн баран сэмэйэ бэрт буолан: «Киһи сымыйалаабытын курдук, киһи итэҕэйиэ суох», — диэн мүчүк гынар. Ол курдук олоҕун остуоруйата дьиктилээх, омуннаах, алыптаах.

Артыыс буолар баҕа иитиллиитэ

Миша Семенов Булгунньахтаах орто оскуолатыгар 5-с кылааска үөрэнэ сырыттаҕына история учууталынан ананан кэлбит эдэркээн учуутал Мотрена Васильевна Зырянова драмкуруһуок тэрийбит. Ол кэмҥэ Миша уол Саха театра гастроллуу тахсарын улаханнык сэҥээрэн  көрөрө. Театр  искусствотын, артыыстар «дьиҥнээх оонньууларын» улаханнык сөҕө-долгуйа ылынар кэмэ этэ. Д.Ф.Ходулов, А.П.Петров курдук сүдү артыыстар оскуола интернатыгар остуорастыыр ийэтигэр Мария Петровна Кузьминаҕа киирэн чэйдээн, онтон бостонуопка көрдөрөн хороччу улаатан эрэр уол олоҕун тосту уларыппыттара. Куоҕас алааһыгар ыһыахха Саха театра оонньообутун көрбүтүн  күн бүгүҥҥэ диэри күндүтүк саныыр. Араанньы буолан бэрэбээскилэммит артыыс Г.Г.Игнатьев аахпыт монолога уолчаан  хараҕар умнуллубаттык хатаммыта. Саха театрын артыыстарын оччолорго таҥара курдук көрөллөрө, улаханнык ытыктыыллара. Онтон ыла Мища уол драмкуруһуокка дьаныардаахтык дьарыктанан, тэттик сценкаларга оонньоон, артыыс буолар санаата бөҕөргөөбүтэ. Сэттис кылаас кэннэ артыыс буолар баҕалаах Культура училищетыгар кэлбитэ. Биир сыла хапсыбат буолан эһиилигэр баҕалаах үөрэҕэр көһөр дуогабардаах дирижер-хоровик үөрэҕэр киирэн үөрэммитэ. 1961сыллаахха бастакы кууруһу бүтэрээтин кытта армияҕа ылбыттара. Владивостокка байыаннай-морской флотка түбэһэн үс сыл эҥкилэ суох сулууспалаабыта.

Баҕа санааны ситиһии

Артыыс буолар баҕата күүһэ бэрт буолан буолуо сулууспалыыр кэмнэрэ, киһи сөҕүөх, артыыс буоларга бэлэмнэнии курдук ааспыта. «Экипаж имени адмирала Макарова» диэн саллааттары бэлэмниир оскуолаҕа Новосибирскай куораттан сылдьар уолу кытта билсибитэ. Дьолго, ол уол театральнай училище аттыгар олорор буолан устудьуоннар хайдах туттарсан киирэн үөрэнэллэрин сиһилии кэпсээн,  Михаил киирии эксээмэннэргэ бэлэмнэммитинэн барбыт. Кистии-саба Пушкин хоһооннорун, Крылов үгэлэрин нойосуус үөрэппит, муннун аннынан киҥинэйэн ыллаан ийэтэ ыллыыр сахалыы ырыаларын бэлэмнээбит, кэпсээн ааҕыытыгар Горькай айымньыларын талбыт. Ким да көрбөтүнэн этюдтарын бэлэмнэммит. Сулууспата бүтээтин кытта сабыс-саҥа моряк куорумалаах поездка олорон Новосибирскай куоракка баҕа санаатын ситиһэ аттаммыт. Көбүс-көнө уҥуохтаах, байыаннайдыы туттуулаах, чымадаан тутуурдаах уолу театральнай училище директора Софья Брониславовна уруккаттан билэр курдук: «Мишенька» — диэн үөрэ көрсүбүт. Оттон туттарса кэлбит оҕолор бары харахтарын кэҥэтиэхтэринэн кэҥэтэн эргиллэ-эргиллэ одуулаабыттар. Сибиир бөдөҥ куоратыгар Михаил Семенов сахалартан бастакынан соҕотоҕун тиийэн үс туурдаах эксээмэни ситиһиилээхтик ааһан үөрэххэ ылыллыбыта. Ситиһииилээхтик диир ситэтэ суох курдук. Үс сыллаах «байыаннай» бэлэмнэнии түмүгэ барыларын сөхтөрбүтэ. Бастакы эксээмэҥҥэ Пушкин «К морю» диэн хоһоонун дьиҥ нууччалыы ааҕан эксээмэн хамыыһыйатын улаханнык соһуппут. Омук диэтэххэ нууччалыы ыраастык дорҕоонноохтук ааҕарын бары хайҕаабыттар. Онтон М.Горькай «Старуха Изергиль» кэпсээнин киһи эрэ уйадыйыах ааҕан преподавателлэрин сүрэхтэрин букатыннаахтык сүүйбүтэ.

Новосибирскайга устудьуон сыллара

Маҥнайгы көрсүһүү истиҥин курдук үөрэнэр сыллара эмиэ ол курдук истиҥ сыһыаҥҥа олоҕуран ааспыттара. Үөрэнэр кыһатыгар бастаан үктэммит күнүттэн преподавателлэр тапталлаах үөрэнээччилэринэн, оттон бииргэ үөрэнэр оҕолоро холобур оҥостор киһилэринэн буолбута. Куурус уус-уран салайааччытынан  Аркадий Васильевич Беляев диэн «Кыһыл факел» театрын артыыһа анаммыта. Кинини уонна кэргэнин Антонина Дмитриевнаны кытта хардарыта сөбүлэһэн-убаастаһан айымньылаах үөрэх далбарыгар куустарбыта.  Михаил Егорович учууталын киэн тутта кэпсиир. Россия үтүөлээх артыыһа Аркадий Беляев «Кыһыл факел» театрыгар Евгений Матвеев Малай театрга барбытын кэннэ Ленинградтан ыҥырыллан кэлэн кини оонньообут оруолларын солбуйбут эбит. Кини театр эйгэтигэр сценаҕа аан бастаан Штирлиц оруолун толорбутунан биллэр. Үөрэххэ ирдэбиллээх, бэрээдэккэ кытаанах уонна кырдьыктаах буолан бары таптыыллара. Кини артыыс үлэтин төрдө кытаанах бэрээдэк диэн тулҕадыйбат ирдэбилин Михаил Семенов сокуон курдук ылыммыта. Дипломнай үлэлэригэр Лопе де Вега «Дама сердца прежде всего» водевилын, М.Горькай «Мещане» пьесатын ситиһиилээхтик туруорбуттара. Бүтүн группаны, уон алта эдэр артыыһы, Иркутскайга  Үүнэр көлүөнэ театрыгар ыытарга быһаарбыттара. Саха театрыгар эрэ оонньуон баҕарар баҕата туолумаары, ыксаан Михаил, дьэ,  улаханнык көрдөспүт: «Ийэм хараҕынан инбэлиит, дурда-хахха буолар мин эрэ баарбын, дойдубар ыытыҥ», — диэн. Уустук дьыала да буоллар Москва нөҥүө кэпсэтэн көҥүллээн ыыппыттар.

Аркадий Васильевич үөрэхтэрин бүтэрэллэригэр Михаилга анаан: «Михаил, эн араас характердаах оруоллары толорор артыыскын, онон эйигинэ суох театр суох. Эн мэлдьи оруоллаах буолуоҥ», — диэн алгыс кэриэтэ эппит тыллара артыыс айар үлэтин кынаттаабыттара.

Саха театрыгар бэриниилээх сулууспа

      1969 сыллаахха Саха театрыгар олунньу ыйга үлэҕэ ылыллан «Наара Суох» испэктээкил массовкатыттан саҕалаан айар үлэтин саҕалаабыта. Оччолорго кылаабынай режиссер Федот Потапов уонна кырдьаҕас артыыстар Новосибирскай куоракка үөрэммитин олус сөхпүттэр. Бастакы сүрүн оруолун Мохсоҕолу Иван Гоголев «Өлүөнэ сарсыардатыгар» оонньуоҕуттан түөрт уон тоҕус сыл устата артыыс Михаил Семенов сүүстэн тахса араас оруоллары айан, көрөөччүгэ биһирэнэр гына оонньоон кэллэ. Михаил Егорович хайа театрга үктэниэҕиттэн кырдьаҕас артыыстарга такайыллыбыта, кинилэр сүбэлэринэн иитиллэн тахсыбыта. Кырдьаҕас артыыстар барахсаттар туспа оскуолаҕа үөрэммит уолларын олус сөбүлээн истэллэрэ-көрөллөрө. Эдэр артыыс сорох артыыстар улуулара бэрдиттэн толлон чугаһаабат, ыраахтан ытыктыыр, сүгүрүйэр этэ. Оттон сорохторун кытта олох чугастык доҕордоспута. Яков Кычкин саамай истиҥ аҕа табаарыһынан буолбута. Иккиэн: «Бааһынайдарбыт», — диэн дьээбэлэннэллэрэ. Михаилга бастаан утаа нууччалыы ыраастык саҥарарын иһин Кычкиҥҥа курдук нууччалар оруолларын биэрэллэрэ.  Сити сиэринэн бастакы нуучча уобараһа Ершов («Сахалар ааттарыттан» С.Данилов) айыллыбыта.

Артыыс Михаил Семенов — дьикти айылҕалаах талааннаах ураты артыыс. Саха төрүт үгэстэригэр олоҕурбут дьиҥ сахалыы тыыннаах, ханнык да түгэҥҥэ киһини итэҕэтэр оонньуулаах. Ол театр реалистическай оскуолатын бастыҥын таба туһаныы, мындырдык толкуйдаан оруолу арыйыы бэлиэлэрэ буолаллар. Кини айбыт оруоллара дьадаҥытыттан баайыгар, сулууспалааҕыттан байыаннайыгар, боростуой киһититтэн тойонугар тиийэ тута харахха быраҕыллаллар, ис туруктаахтар уонна хатыламмат эйгэлээхтэр. Михаил Егорович кылгас түгэн (эпизод) маастара. Сүүстэн биир холобуру кэпсээтэххэ, Н.Лугинов «Чыҥыс Хаан ыйааҕынан испэктээкилгэ кырдьаҕас буойуну тутан аҕалан умсары анньаллар. Буойун тобуктаан сэмэҕэ тардыллан  олорор туругун Михаил Семенов биир да тыла суох дириҥник көрдөрбүтэ. Кини хараҕар, туттан олорор дьүһүнүгэр бэриниитэ, булгуруйбат кытаанах санаата,  ону тэҥэ утарсыбат майгыта барыта баара. Бу үтүмэн сыллар усталарыгар Михаил Семенов айбыт, көрөөччү  сүрэҕэр-быарыгар тиийбит уобарастара аҕыйаҕа суохтар. «Биһирэмҥэ» бэртээхэй Бэрээдьинэ, «Мэник Мэнигийээҥҥэ» Алла Болло Олгуй, «Дойду оҕото Дорогуунап Ньукулайга» уордаах Ньоондор кулуба, «Тайбаан арыытыгар» итирик Испиридиэн, «Сатабыллаах саһыл саҕалаахха» чиккэччи тэбиммит Крутицкай, «Альберти циркэтигэр» циркэ тойоно Альберти, «Ревизорга» сулууспалаах киһи Мардьааскы, «Тиэтэйбиккэ» омуннаах-төлөннөөх Күөс Бүөтүр, «Тэпсиллибэт үтүө аакка» учуутал Платон Ушницкай, «Төлкөҕө» киҥнээх-наардаах Дьаакыбылап кулуба онтон да атын оруоллара артыыс остуоруйаҕа да, кэмиэдьийэҕэ да, драмаҕа да таһаарыылаахтык айарын, дириҥ силистээх талаана киэҥ эркээйилээҕин көрдөрөллөр.

Михаил Егорович киинэ артыыһынан кэнники киэҥник билиннэ. Сүүрбэччэ уус-уран, документальнай, телевизионнай киинэлэргэ уһуллубута.  Михаил Егоровиһы режиссер Евгений Павлов үс киинэҕэ «Күтүөт», «Бөрө суола» «Ырай санаа» уус-уран киинэлэргэ ыҥыран оонньоппута. Михаил Егорович Алексей Балабанов устубут «Река» диэн киинэтигэр кинээс оруолун толорбута. Россияҕа биллэр режиссер ити оруолга Михаил Егоровиһы бэйэтинэн Саха театрыгар кэлэн анаан ынырбыта эмиэ талаан туоһута буоллаҕа. Артыыс оонньуутунан астынан кэнники оруолун кэҥэтиэх буолбут да, быһылаан тахсан киинэ уһуллуута тохтообута.

Михаил Егорович тапталлаах Саха театрыгар бэриниилээхтик сулууспалыыр. Ол тухары сылайары-элэйэри аахсыбат. Айар үлэ аартыктара ханна-ханна тиэрдибэтэхтэрэй? Американан, Европанан, Азиянан Саха театрын албан аатырбыт гастролларыгар барытыгар сылдьыһан, Саха сирин ыраах-чугас улуустарынан айаннаан саха театрын искусствотын сайыннарыыга, сырдатыыга кыттыһар муҥура суох дьоллоох киһи. Дьиктитэ баар — сааһырдаҕын ахсын бииртэн биир эгэлгэлээх оруоллар кэлэн иһэллэр. Олнуоха чиҥ туруктаах, дириҥ баай уопуттаах буолан дуоһуйа айар-тутар. Дьикти сэмэй бэйэтэ артыыс идэтигэр кытаанах ирдэбиллээх. «Артыыс тугу барытын киэҥник, дириҥник ыраҥалаан көрөрүн тухары артыыс», — диэн бигэ санаалаах. Дьэ, хаһан эрэ учуутала эппитинии Михаил Егорович  курдук бэриниилээх артыыһа суох театр суох. Кини — театр тулхадыйбат бөҕө акылаата, бигэ тирэҕэ. Тапталынан, бэриниитинэн.

Аҕа баһылык

       Михаил Егорович иллээх дьиэ кэргэн аҕа баһылыга. Кэргэнин Луиза Викторовнаны театр профсоюһун месткомун актыыбынай чилиэнэ буолан артыыс Анатолий Васильев ыалдьыбытын ыйыталаһа тиийэн баран бастаан көрсүбүтүн туһунан киэҥ-куоҥ, бэйэтэ этэринэн, романтическай кэпсээннээх. Кинилэр 1978 сыллаахха ыал буолан икки уолламмыттара. Тапталлаах кэргэнэ Луиза Викторовна идэтинэн быраас, өр сылларга Медколледжка үлэлээбитэ. Леонидтаах Егор иккиэн идэлэринэн юристар, ийэлээх аҕаларыгар биэс сиэни бэлэхтээбит дьоһун-мааны ыал аҕалара.

Михаил Егорович ийэтэ Тиит Арыыттан, аҕата Уулаах Аантан төрүттээхтэр. Ксенофонтовтар сабыдыалларынан улааппытын, өбүгэлэрбит олорон ааспыт олохторун кэпсиир испэктээкиллэр суолталарын туһунан сөбүлээн кэпсиир. Ол эрээри мин күндү ийэтэ Мария Петровна ынахтарын таптыырын, киниэхэ өрүү үүт, сүөгэй дэлэйин туһунан кэпсээнин ордук сэҥээрбитим. Ийэтэ асчыт буолан дьону минньигэс аһынан күндүлүүр үтүө үгэстээх, оччолортон иҥиир иэдьэгэйи астыырынан киэҥник биллэр үлэһит мааныта эбит. Төһө да хараҕа мөлтөх буоллар уола театрга оонньуурун көрбүт дьоллоох эбит. Соҕотох уолугар сылаас тапталынан угуттанан олорон 84 сааһыгар олохтон барбыт ийэтин үтүө аата артыыс киһи уйан дууһатыгар сылааһынан сыдьаайа сырыттаҕа. Бу буоллаҕа дьиктилээх, алыптаах олох.

Надежда Осипова

Хаартыскаларга:  1) Уҥа учуутала А.В.Беляев

2) Н.Гоголь «Кэргэннэнии» 3) П.Ойуунускай «Дойду оҕотоДорогуунап Ньукулай»