СӨ үтүөлээх артыыһа Михаил Апросимов «Ага» киинэ уһуллубутун туһунан...

«АГА» киинэ уһуллубутун туһунан

 Михаил Апросимов,

СӨ үтүөлээх артыыһа

25 .05.2017.

Былырыын сайын уоппускаҕа барыах эрэ иннинэ «Болгария фильмнэр» 55-60 саастаах киинэҕэ оонньуур эр киһини көрдүүбүт диэн телевизорга, хаһыакка биллэрии тахсыбытын элэс курдук көрөн аһарбытым да, болҕомтобор ылбатаҕым. «Ол мин саҕа артыыстар бааллар ини», — диэн санаа баһыйан, аһаран кэбиспитим. Үлэ үмүрүйэн уоппускаҕа барыы буолла,  уон саастаах сиэммин Данилканы сиэппитинэн дойдубар Мэнэҕэ Моорук Суолатыгар оттуу, сынньана таҕыстыбыт. Уонча хоммутум кэннэ кэргэним Валя:  «Дьиэҥ докумуонугар илиигин баттыыр үһүгүн», — диэн телефонунан биллэрдэ. Хайыахпыный — сокуон аата сокуон — куоракка киирдэҕим дии. Чэйдии олордохпуна телефонум тырылыы түстэ. Көрбүтүм — билбэт нүөмэрим эрийэр эбит, ылан иһиттим:

— Мин Сардаана Саввина диэммин. «Сахафильм» продюсерабын. Эн билигин ханна бааргыный?

— Мин бу куоракка баарбын, тыаттан киирдим.

-Манна 55-60 саастаах эр дьоҥҥо «Болгария фильм» кастина буола турар, кэлэн кыттар кыахтааххын дуо? Түөрт чааска, Олонхо театрын офиһыгар.

-Оо, дьэ, билбэтим ээ, сарсын дьыалам ситтэҕинэ тыаҕа төннүөхтээхпин.

-Чэ, кэлэ сырыт, дьол хараҕа суох, кэлээр кэтэһэбит, Түөрт чааска. Өйдөөтүҥ… – диэт, телефона арахсан хаалла.

Мин кэргэммэр Валяҕа:

— Киинэҕэ кастиҥҥа ыҥыраллар, болгардар үһү, хайыыбыный?

— Баран боруобаланан көр ээ, оттон…

— Ыраастык нууччалыы сатаан санарбат, «пыл-пал» диир киһини, ол  ким киинэҕэ ылыаҕай, биһиги Сталин оҕолоро, тыаҕа үөрэммит дьон, ыраастык нууччалыы саҥарбаппыт,  акцеммыт сыттаҕа дии, аныгы оҕолор курдук устар ууну суккуйбаппыт.

— Ол киинэ ааттаахха биир оруолунан бүппэтэ ини, атын да оруоллар бааллара буолуо дии, баҕар, онно хапсыаҥ, — диэн эмээхсиним барахсан өй уган биэрдэ.

— Ээ, кырдьык даҕаны, — диэн барарга быһаарынным. Болдьохтоох кэмҥэ эппит сирдэригэр тиийэн кэллим.

Хосторун аанын көрдөөн булан, тонсуйа түһээт — көтөн түстүм. Киирбитим биэс-алта киһи баар эбит. Кастиҥҥа кэллим диибин. Ити хоско киир диэтилэр. Киирбитим биир цыгааҥҥа маарынныыр орто унуохаах, киэҥ харахтаах, будьурхайдыҥы кугас баттахтаах, түөрт уонча саастаах киһи олорор эбит. Бытыгын хорумматаҕа  хас да хоммут быьыылаах, бар түү, кини аттыгар чоккуруос харахтаах бэрт намыын көрүҥнээх кыра соҕус уҥуохтаах, сыыйан симик баҕайытык саҥарбыт кыыс дьахтар унаарыччы көрөн олорор эбит.

— Дорооболоруҥ, кастиҥҥа кэллим, – диибин. Дорооболостулар. Кэпсэтиини эр киһи саҕалаата:

— Мин, Милко Лазеров диэммин. «Болгария фильмтэн» сылдьабын, бу уһуллуохтаах «Нанук» диэн киинэ кылаабынай режиссера буолабын. Онтон бу Веселка Кирякова диэн, бу киинэ продюсера. Онтон эн ким диэҥҥитий? Милко олуттаҕас да буоллар син нууччалыы балачча билэр эбит. Сороҕор этиэхтээх тылын көрдөөн муҥнанар, илиитинэн-атаҕынан быһаара сатыыр. Веселка биир икки тылы эрэ нууччалыы быктарар. Сотору-сотору бэйэлэрин тылларынан тугу эрэ быьаарсан кэпсэтэллэр, кус-хаас тойугун түһэрэллэр,  мин өйдөөбөккө миин курдугунан көрөн баран турабын.

— Мин Апросимов Михаил Михайлович диэммин, Саха театрын артыыһабын.

— Туох үөрэҕи, ханна-хаһан бүтэрбиккиний?

— Щепкин аатынан Москватааҕы театральнай училищены 1974 сыллаахха бүтэрбитим.

— Сааһыҥ хаскыный?

— 65

— Үрдүгүҥ?

-167

— Дьэ, туох бэлэмнээххин, тугу толороҕун, көрдөр эрэ.

Толкуйдуу туьэн баран «Олох оонньууруттан» Дьэкиим монологун ааҕан иһитиннэрдим. Киһим сирэйэ-хараҕа хайдах эрэ мөлтөх.

-Эн сыанаҕа оонньуур курдук аахтыҥ. Киинэ уонна театр тус-туһунан исскуство. Дьэ, ити монолоккун билигин олох ыксаабакка, наһаа улаханнык санарбакка  дьиҥнээх олоххо  баарыныы-буоларыныы толор эрэ. Кыратык хомуна түһэн баран хайдах ирдииллэрин курдук толоро сатаатым. Киһим сирэйэ-хараҕа дьэ, арыый сырдаата, бэттэх кэллэ.

— Эн олоххор булчуккун дуо?

— Саха эр киһитэ барыта булчут. Күһүн-саас куска-куобахха сылдьааччыбын. Ол гынан баран кадровай булчут буолбатахпын.

— Дьэ эрэ, билигин эн иннигэр ыраах таба сылдьар, ону көр эрэ.

Толорон көрдөрөбүн. Хаамыталыыбын, үөмэбин. Ити оҥорбуппун барытын Веселка камераҕа устан ылбыта.

— Дьэ билигин таһырдьа тахсабыт.

Таһырдьа хаамтаран, сүүрдэн көрдүлэр. Ыараханы соһон иһэҕин, сынньан… уонна да араас  сорудахтары биэрбиттэрин толордум, ону эмиэ устан ылбыттара. Дьиэҕэ киирэн телефонум нүөмэрин, дьиэм аадырыһын, паспорым нүөмэрин сурунан ыллылар.

— Бу эһиги киинэҕитигэр хас биһиги курдук сирэйдээх дьон баарый, онтон хаһа эр дьонуй? — диэн ыйыталастым.

— Сэттэ, онтон биэҺэ эр дьон, эн оонньуохтаах оруолгар биэс уон киһи боруобаланан көрдө, биһиэхэ Болгарияҕа киинэ хамыыһыйата баар, ол барытын быһаарыаҕа, түмүгүн эйиэхэ биллэриэхпит.  Бу Сардаана биһиэхэ үлэлиир, наада буоллаҕына кини эйиэхэ сибээскэ тахсыаҕа. Чэ, Михаил, кастиҥҥа кэлэн кыттыбыккар эйиэхэ улахан махтал, — диэтилэр.

Быраһаайдаһаат дьиэлээтэҕим дии. Уоппуска бүтэн, үлэҕэ тахсан Саҥа дьылга дылы тигинэччи үлэлээтибит. Били киинэбит дьыалата сыыйа умнуллан хаалла. Арай биирдэ, тохсунньу ый бүтэһигин диэки, телефонум тырылыы түстэ. Көрбүтүм Сардаана эрийэр эбит.

— Алло, Михаил Михайлович, дорообо! Эҕэрдэлиибин!

— Ол тугунан эҕэрдэлиигин?

— Хайа, Михаил, кастиҥҥа сылдьыбыккын умна оҕустуҥ дуо? Болгардар «Нанук» киинэҕэ кылаабынай оруолга эйигин талбыттар, бу субу аҕай телефонунан биллэрдилэр.

— Хайдах ол кылаабынайга, онтон кыра оруол суох үһү дуо? Ол кылаабынай оруолларын биһи кыайар үһүбүт дуо ол.

— Михаил хайдах буоллуҥ, атын киһи эбитиҥ буоллар үөрүөҥ этэ, үйэҕэ артыыс биирдэ кылаабынай оруолга тиксэр, эн буоллаҕына төттөрүлэһэ олороҕун.

— Ээ, сөп, чэ, баһыыба биллэрбиккэр. Онтон сценарийын хаһан ыыталлар?

— Миэхэ ыытыахтаахтар, ону мин эйиэхэ ыытыам. Арба умна сыстым, баттаххын үүннэрэҕин, бытыккын хоруммаккын. Чэ, кытаат Михаил, өссө төгүл эҕэрдэ! Тугу эмэни биллэрдэхтэринэ, биллэрэ туруом.

— Сөп.

Нэдиэлэ курдугунан арай телефонум тыаһыыр. Көрбүтүм мтс, мегофон да буолбатах, дьиэ телефонуттан  эрийэллэр эбит. Иһиттим. Болгарияттан Милко эрийэр эбит.

— Михаил Михайлович, дорообо. Хамыыһыйа сыымайдаан-сыымайдаан эйиэхэ тохтоотулар, эйиигин талан ыллылар. Эҕэрдэ! Мин да эйигин көрөөт да сөбүлээбитим, Нанугу оонньуохтаах артыыс бу сылдьар дии санаабытым. Билигин эн уонна мин киинэ дьылҕатын быһаарабыт. Кулун тутар ыйга тиийиэхпит. Сценарийы Сардаанаҕа ыыппытым. Дьэ, онон үлэлиибит, бэйэ бодоҕун тардын, өйгүн-санааҕын хомун, күүскүн-уоххун мунньун — мин эйиэхэ эрэнэбин. Киинэни биир ый курдук кэриҥэ эһиэхэ, Саха сиригэр устар буоллубут. Голландия баар этэ да ороскуота элбэҕэ бэрт. Сценарийы ааҕан баран бэйэҥ ис санааҕын биллэрээр. Биһиги булт чааһыгар улаханнык  тугу да билбэт дьоммут. Чэ, көрсүөххэ диэри. Өссө эрийэ сылдьыам, бэлэм сырыт — диир.

Кулун тутар 20 күнүгэр Саха театра былаан быьыытынан гастролга хас да биригээдэнэн барыахтаах. Биһиги биригээдэбит Үөһээ-Бүлүү, Бүлүү орйуоннарынан биир ый гастролга сылдьыахтаах. Мин директор аатыгар сайабылыанньа суруйдум: киинэҕэ уһуллар буоллум, миигин айантан босхолоон диэн. Сардаана киинэ аатыттан эмиэ суруйда. Иккиэн көмөлөөн тылбытын ылыннардыбыт, айантан хааллардылар.

Олунньу ый бүтүүтэ биэс киһи тигинээн тиийэн кэллилэр. Сардааналаах көрсөн гостиница булан олохтообуттар. Сарсыныгар «Чикаго» кафеҕа көрсөбүт, артыыстар бука бары 12 чааска баар буолаҕыт диэтилэр. Биһиги иннибитинэ сарсыарда техсоставы кытта көрсөн мунньахтаабыттар этэ. Тиийэн кэлбитим остуолга олороллор эбит. Милко утары хааман кэлэн дорооболосто, кууһан ылла уонна остуолга илдьэн олорто. Дьонугар эргиллэн:

— Бу Нанугу оонньуур артыыс, Михаил Апросимов, Саха драмтеатрын артыыһа, — диэн билиһиннэрдэ. Онтон дьонун билиһиннэртээтэ. — Веселка Кирякова — эппиэттээх продюссер, эн урут билсэн тураҕын, бу Эмма кадры көрөр режиссер. Бу Эмиль иккис режиссер, бу Григорий — линейный продюссер, миигин бэркэ диэн билэҕин — Милко Лазеров диэммин — бу киинэ кылаабынай режиссерабын. Онтон бу эн эмээхсиҥҥин оонньуохтаах Иванова Феодосия — Седна, Амма народнай театрын артыыската, онтон кыыһыҥ буолуохтаах Тихонова Галя – Ага, Олонхо театрын артыыската, Сергей Егоров, Мирнэй куоракка артыыһынан үлэлээбит, билигин коммерческай тэрилтэҕэ үлэлиир — Чена, бүгүн улэлиир, мааҕыын сарсыарда кэлэн билсэн барбыта. Онтон Суоппары оонньуохтаах Афоня Кылаев кэлин кэлиэҕэ, үлэтиттэн көҥүллүү иликтэр, — диэтэ. — Онтон бу тылбаасчыппыт — Люба. Кини режиссер тугу эппитин барытын эһиэхэ сахалыы тиэрдиэ, онтон эһиги тугу эппиккитин биһиэхэ английскайдыы  тиэрдиэҕэ.

Милкоттан ураты дьоммут нууччалыы билиилэрэ мөлтөһүөр соҕус буолан биэрдэ, нэһиилэ биир-икки эрэ тылы саҥараллар эбит.

— Чээйдээн бүтээт контракт суруйсуохпут, артыыстар биирдии-биирдии ити хоско киирэҕит, — диэн ыйан көрдөрдө Милко. — Онтон илии баттаһыахпыт, ол да элбэх бириэмэни ылара буолуо. Биһиги билигин сылдьар сирбит элбэх, проблема баһаам. Сарсыҥҥыттан мустар сирбит биһиги гостиницабыт буолар, группа тэрийдибит, аата «Нанук» диэн, онно киирэн үлэ былаанын көрөҕүт. Онно барыта чааһынан ыйылла сылдьыаҕа. Ким ханна кэлэрэ-барара, үлэлиирэ өйдөннө?

Сарсын көрсүөххэ дылы дэһэн арахсыы буолла. Биһиги Федосиялыын «Сахафильм» костюмернай сыаҕар сылдьан кухлянканы, таба этэрбэһи, үтүлүктэри, бэргэһэни, ыстаанны таллыбыт. Сарсыныгар кэлэн омуктарбыт баалларыгар кэтэттээн көрдөрдүбүт. Барытын хаартыскаҕа түһэрэн иһэллэр, Германияҕа ыыталлар эбит. Кылаабынай продюссердара онно баар үһү. Кини сөп диэтэҕинэ эрэ атыылаһан ылаллар үһү. Талан ылбыт  бэргэһэбин кэтэн көрбүтүм киэҥ баҕайы этэ, ону  кыараттара, этэрбэһим кыараҕаһын кэҥэттэрэ биэрбитим, биир эргэ ыстааны таһырдьа кэтэргэ диэн талбыттара, оннук хас да хонукка мачайданныбыт. Ол быыһыгар гостиницаҕа тиийэн оруолларбытын ааҕабыт, сороҕор сыаналарынан репетициялыыбыт, сыыстахпытына Милко көннөртөөн биэрэр.

Ол быыһыгар гример Натааһа кэлэн гримнэнэн хаартыскаҕа түһэн тойоммутугар  Айкеҕа ыыттыбыт. Нэдиэлэ курдугунан дьэ бары көтөн кэллилэр. Уопсайа 15 киһи киинэ уста омук сириттэн кэлбиттэр. Айке кылаабынай продюссер уонна тыас устааччы Йоханенс Германияттан, биир уол – Францияттан, уоннааҕылар — болгардар. Сарсыныгар СВФУ актовай саалатыгар киинэ устуутугар кыттааччылар бука бары  мустан мунньахтаатыбыт. Уопсайа биэс уонтан тахса киһи буоллубут. Икки Паз автобус дьону таһарга анаммыт,  биир «Туабус» автобус, ол аата итии туалет. 5 легковой массыына, биир джип, биир вездеход, биир микроавтобус аппаратураҕа анаммыт уонна икки иномарка. Икки таһаҕас таһар фургон суоппардарынаан, биир буран, буурҕа оҥорор мотордаах дельтоплан, икки уот биэрэр мотор уонна уот оҥорооччу, декорация туруорааччы, реквизит, художниктар, гример, костюмер, саха режиссера-Степан Бурнашов  (бу уол английскайдыы холкутук кэпсэтэр эбит), икки переводчик, ыттаах хаһаайын уонна да атыттар баарбыт. Икки өттүттэн билиһиннэрии буолла, болгардар өттүлэриттэн Веселка тыл эттэ, сахалар өттүлэриттэн — Сардаана Саввина. Сардаана омуктуу олох чуолкайдык быһаарсар эбит. Арай биһиги, былыргы дьон, нууччалыы эрэ билэр эбиппит. Омуктуу билии сайдыы биир көрүҥэ буоллаҕа. Бары эйэ дэмнээхтик, үлэҕэ хойутаабакка таһаарыылахтык үлэлиэххэйиҥ диэнинэн мунньахпытын түмүктээтибит. Таһырдьа тахсан уопсай хаартыскаҕа түстүбүт. Сарсын сарсыарда биэс чааска хоҥнобут кимнээх ханнык массыынанан баралларын ватсаапка көрөөрүҥ, ким да хойутаабат диэн буолла. Барар сирбит куорат таһынааҕы таас чох хостуур Кангалассы карьера. Кангалассы уонна Суотту   икки ардыгар өрүс ортотугар ураһа тутуллан бэлэм турар, ол базабыт буолар, онно тиийэбит диэн буолла.

Сарсыарда эрдэ, эппит чаастарыгар, миигин вездеход массына ыла тиийэн кэллэ. Суоппара бэйэм биир дойдулааҕым Влад Скрябин — Чүүйэ уола буолан биэрдэ. Массыына иһигэр Феодосия уонна художникпыт монгол Аги бааллар. Миигин ылаат ыттаах киһибитигэр Ылдьаа Онопоровка ыстаннардыбыт. Ыппыт аата Гектор диэн араҕас дьүһүннээх оһуобай улахан унуохтаах ыт, төрдө Канадаттан төрүттээх үһү, наарта соһор идэлээх эбит. Киһи санныттан тайанан турдаҕына төбөтө киһиттэн үөһэ буолан көстөр. Хаһаайына ыйааһына 80 киилэ баара буолуо диир. Олус сымнаҕас ыт түбэһэн дьэ абыраммытым, олох ынах курдук, үрдүгэр сыт да олор — олох кыһаммат. Тиийиэхтээх сирбитигэр биир чаас курдугунан айаннан тиийдибит. Утуу- субуу массыыналар кэлитэлээн истилэр. Таҥаскытын таҥнан, гримнэнэн бэлэм олоруҥ, устар аппараат  турда да саҕалыыбыт диэтилэр. Бүгүн наар ыты кытта сыананы устабыт диэн буолла. Ураһа соҕуруу өттүгэр икки сүүсчэкэ миэтэрэлээх сиргэ Эмиллиин тиийдибит, ытым наартатын кэтэн Ылдьааны кытта бэлэм турар. Эмиль хайдах буолуохтааҕын омуктуу саҥарар, ону Степа миэхэ сахалыы быһааран биэрэр. «Сөп, өйдөөтүм» — диибин. «Начали!» — диэн хаһыы кэнниттэн үскэ дылы искэр аахсаанна ааҕан баран түһүнэн кэбис диэтилэр. Ыты Степа тутан турар, Ылдьаа ураһа таһыгар туран ытыгар далбаатыыр, ытын ыҥыран хаһыытыыр. Хаһыы буолла, ытым түһүнэн кэбистэ, чуут умса баран түһэ сыыстым, хата, наартаны анньарга анаан тутаахтааҕа, онтон тутуһан иһэр буолан охтубатым. Киһини тобугунан  хаар, кэһэргэ ыарахан баҕайы, сатаатахха икки тирии ыстааны кэтэппиттэрэ, икки кухлянка, биирэ ис таҥас курдук буолуохтаах үһү, биирэ тас таҥас. Дьэ хамсанарга эрэй да эрэй, олороору гыннаххына киһи кыайан олорбот, такымҥын анньа сылдьар.  Ытым бастакы уоҕар түспэлээн баран син уҕараата, аны мин киниэхэ көмөлөһөн анньыһар киһи буоллум. Ортотун диэки сынньанаары наартам кэннигэр ылахха туран ыкка олорсон ыллым. Иккиэн даҕаны аҕылааһыы-мэҕилээһии буоллубут, тылбытын былас таһаардыбыт, ытым кыайбакка турунан кэбиһээри гыммытыгар түһэн анньыстым.  Аны бэргэһэм киэҥэ бэрт буолан харахпар умса түһэ сылдьар. Тугу да көрбөккө наартабыттан тутуһан иһэбин. Аны тас ыстааным сулбуруйан такыммар  туһэн  кыаһылыы сылдьар. Хардыым кыараата, охторум бу кэллэ, хата, ураһабытыгар тиийэн кэллибит. «Стоп!» — диэн хаһыы буолан абыраата. Дьоммут устубуттарын мониторга  көрдүлэр. Милко тиийэн кэллэ уонна этэр:

— Наартаҕа олох олорсума, наар сүүрэн таҕыс, наартаҕа олорустаххына көрөргө интириэһинэйэ суох, хамсааһын суох буолар. Бэргэһэҕин түспэт гына оҥоттор, ыстааҥҥын эмиэ.

-Оттон бу тас ыстааны устан кэбиһиэххэ, мэһэйэ бэрт, — диибин.

-Суох, устубаккын, эргэ буолан кадрга  олус үчүгэйдик көстөр, хаалларабыт, — диэн буолла.

Автобус иһигэр киирэн оҥостуу буолла. Көстүмүөр Натааһа:

— Баайыы бэргэһэлээх этин дии, ону аҕал, иһинэн кэтиэххэ, аны көстө сылдьара дуу, сабынан тигэн түбэтиэйкэ курдук оҥоруохпут, көстүбэт гына, — диир. Ону көрдоон булан ылан тигэн кэттибит. Аны ыстааммытыгар хантан эрэ тирии булан ылан мыаннарык оҥоһуннубут, подтяжка курдук кириэстии кэтэн кэбистибит. Чэ, бэлэммит диэн буолла.  Ити ыстаан туһунан кэпсээтэххэ, дьэ, эрэйбин эрэйдээбитэ. Кыра наадаҕар сылдьаргар биир эрэй, икки ыстааны устуохха наада, ол иһин сарсыарда биир эрэ чааскы чэйи иһэбин. Моонньубун били мыаннарык быата аалан бааһырда сыста. Били ис таҥаспын тас ыстааным иһигэр симэн, баппатаҕын кистээн быһаҕынан кыратык хайа быһан син батардыбыт. Мыаннарык быатын таһырдьанан таһааран, ис таҥаһым туруору саҕалаах этэ, ол үрдүнэн ыытан, харахпыт дьэ сырдаата, аалбат буолла.

— Урукку сиргитигэр барыҥ, саҥаттан устабыт, – диэн рациянан биллэрдилэр, тиийэн бэлэм турдубут. «Начали!» — хаһыы кэнниттэн түһүнэн кэбистибит. Аҕылаһан-мэҥилэһэн тиийэн кэллибит. Көрөн баран: «Хорошо!» — диэтилэр. — Бу сибилигин «в среднем плане» уһуллубут, иккис кадр «в крупном плане» устабыт, онтон үһүс кадр уопсай былаан буолар, эмиэ итинник сүүрэн кэлэҕит, — диэн буолла. Биир сыана үстэ уһуллар диэтилэр. Ол аата биир кадры үс объективы уларыта сылдьан үстэ усталлар эбит. Аны аппарааты туруоруу уһун баҕайы бириэмэни ылар, туохтара эрэ сатаммат, итиннэ туруоран кыҥаан көрөллөр, манна туруоран кыҥаан көрөллөр, онтон бэйэлэрин тылларынан тугу эрэ аахсаллар, уопсай тылы булан дьэ туруохтаах сиригэр туруоран устан бараллар. Күннээххэ устубут буоллахтарына, сороҕор былыт кэлэн мэһэйдиир, оччоҕо күн тахсарын кэтэһэҕин. Былыттааха устубут буоллаххына, аны күн тахсан мэһэйдиир, аны былыт күнү сабарын кэтэһэҕин. Күн киириитин- тахсыытын устууга бириэмэ былдьаһыга. Оператор приборун көрөн туран: «Саҕалаатыбыт диэтэҕинэ саҕалыыбыт, ситэри уон биэс  мүнүүтэ буолбат, хараҥаран хаалар. Эбэтэр олус сырдаан хаалар. Прибордара атын кээмэйи көрдөрдө да устан тохтууллар. Аны тыаһы-ууһу усталларыгар хас устуу аайы санаҕын кытта бииргэ усталлар. Онтон олох бүтэн баран аппараатынан  устубакка эрэ аҥаардастыы тыаһы-ууһу, кэпсэтэргин, тугу онорбуккун барытын хатыылаан туран  звукорежиссердар эрэ усталлар. Сыыһа саҥардын, ис туруга атын буолла — хаттаан усталлар, хаһан сатаныар дылы.

Түргэнник уонна элбэхтик хамсанары  сөбүлээбэттэр. Кадртан тахсан хаалаҕыт, биһиги диэки итинник оонньооботтор, итинниги биһи дьоммут ылымматтар дэһэллэр. Чугастан устарга хас биирдии сантиметры, миллиметры тутуһаллар, барыта туочунай буолуохтаах үһү.

Итигирдик аҥаардас ыты кытта айаннааһыным, айылҕаҕа уһуллуум, бултуурум, балыктыырым түөрт нэдиэлэни быһа уһуллубута. Элиэнэ эбэм хаарын үйэлээх сааспар кэспэтэхпин кэстим, оймооботохпун оймоотум — төһөлөөх биэрэстэни хаампытым, сүүрбүтүм  буолуой, айбыт танара бэйэтэ билэн эрдэҕэ. Алта уон алта саастаах сааһырбыт  киһиэхэ ити сүүрүү манан аҕай дьыала буотах, биир кэмҥэ сүрэҕим ыгыта тутан ыксата сырытта. Хаста да аккаастаан кэбиһээри гына-гынабын, аккаастаатахпына дойду икки ардынааҕы айдаан тахсыыһы, Сахам сирин аатын киртитииһибин дии санаан туттуннум. Онтон өй ылан: «Арба даҕаны, дублер баар буолар диэбиккит дии, ол киһигит ханнаный? Мин ыраах сири тоҥуу хаарынан хаамары-сүүрэри,  биэрэстэ аҥаара курдук уһун  барыыны ыарырҕатабын, онон дублеру устуҥ. Арай мин ыалдьан, ол-бу буолан  хааллахпына, хайа, бу устубуккут таах хаалаарыгар тиийэр, сана киһини булан саҥаттан устуу ороскуота да элбэх буолара буолуо. Бука, кырдьаҕас киһини харыстааҥ, күн сырдыга эмиэ наада», — диэн көрдөһөбүн. Ыттаах киһини Ылдьааны биирдэ таҥыннаран боруобалаан көрдүлэр. Ылдьаа бөдөҥө-садана, улахана бэрт эбит диэн сирдилэр.

— Онтон бу Степа сылдьар дии, унуохпутунан тэбис тэҥмит, арыый чараас буолуо да, таба саҕынньаҕы кэттэҕинэ биллибэт буоллаҕа дии, — диибин. Таҥаспын устан Степаҕа биэрдим, киһим таҥнан баран тиийэн көрдөрдө. Хараҕа атын дэһэллэр. Түөспэр иилинэ сылдьар харахха кэтэр, күн уотуттан харыстыыр мас ачыкылаах этим, илдьэн  кэтэрдэн кэбистим. Боруобалаан уһуллулар. Ыраахха син эбит гынан баран эдэрэ биллэ сылдьар хаамара-сүүрэрэ, кыанара сүрдээх уонна быһыыта-таһаата атына кадрга көстө сылдьар диэтилэр. Чэ, бэйэҥ уһуллаҕын, сүүрэр-хаамар   сириҥ ырааҕа 50-100 миэтэрэҕэ дылы буолуоҕа, ону биһиги монтажка салҕаан биэриэхпит диэтилэр. Эрэйим-муҥум арахсыбакка, төттөрү эргийэн  тиийэн кэллэ, хайыыр да кыах суох. Режиссер этэрэ ол биһиэхэ, артыстарга, сокуон, өл да торөө толороргор тиийэҕин, контракка инньэ диэн сурулла сылдьар.

Саамай ыарахана кыдьымах быыһынан сылдьыы эбит. Муус кырыытыгар үктээтиҥ да халтарыйан суулла сылдьаҕын, муус икки ардыгар атаҕыҥ кыбыллан хаалар, олуйар кэмҥэр атаххын да тоһутуоххун  сөп, хаста да олуйан турабын, дьэ, иэдээн. Аны ытыҥ кыайан тарпат, наарта ылаҕыттан, сиһиттэн иҥнэ сылдьар, инньэ гынан наартаҕын сотору-сотору өрө көтөх  да, көтөх буолаҕын. Аны ытыҥ да өйдөөх, кинилэр эппит сирдэринэн баран бэрт, ханан мэһэйэ суох сиринэн бара сатыыр. Аны ол сосуһуута-сысыһыыта, ол аайы барытын саҥаттан устан иһэллэр.

Сохсо диэн тугун билбэттэр эбит. Сатаан онороҕун дуо диэтилэр. Оҥоруохха син диибин. Ураһа таһыгар оҥор уонна тиэйэн илдьэн туруоруохпут дэһэллэр. Оҥорон, тиэйэн илдьэн талах быыһыгар туруордум. Олус сөбүлээтилэр. Ытыстарын таһыннылар. Ол сохсобуттан кэлин кырса бултуйарбын устубуттара. Ойбон алларан туу курдук илимтэн оноһуллубут тэрили  эмээхсимминээн ойбонно түһэрэн ииттибит. Муус алларыытын үксүн эдэр уолаттар астылар, мин саҕалаабытым, онтон ортотугар уонна уу тахсыытыгар алларбыппын устубуттара. Ураһа таһыгар кырса сүлбүппүт. Чэ уонна бытархайа буолунай, ону барытын кэпсии барбаппын.

Биирдэ өрүс эмпэрэтин таһыгар уста сылдьабыт. Пленка уларыта сырыттахтарына оҕо сааспын өйдүү биэрэн ити эмпэрэттэн ыстаммыт киһи диэн санаа көтөн түстэ. Тиийэн Милкоҕа итинтэн аллараа ыстанабын дуо диибин. Ол сатаан ыстаныаҥ дуо, туоххун да өлөрүөҥ суоҕа дуо диэн сэрэхэдийдэ. Ыстанар буоллаҕына устабыт диэн буолла. Бураанынан үөһээ быраҕан биэрдилэр. Ханан ыстаныахтаах сирбин ыйан көрдөрдүлэр. «Чэ!» — дииллэрин кытта сүүрэн маҕыйан кэлэн ыстанан кэбистим. Табылынна. Оператор күн көстүөн наада эбит, өссө устабыт диир. Эмиэ үөһээ атын сиринэн таҕыстым. «Чэ!» — дииллэрин кытта ыстанан кэбистим, бу сырыыга эмпэрэ хаара сиҥнибэтэ, курданарбар дылы хаарга батары түһэн хааллым, мөхсүбүтүм кэннэ, дьэ, сиҥиннэ, аллараа курулаатым. Ытыстарын таһыннылар. Милко кулэ-кулэ: «Михаил бэйэтэ артыыс, бэйэтэ режиссер, бэйэтэ каскодер, фантазията киэҥ, айар куттаах киьи», — диир. Ити курдук уонча сыанаҕа этиибин  ылынан устубуттара.

Эдэр сылдьан куобахха-куска, улахан булка биирдэ эмэ сылдьарым, ол сылдьыбытым элбэҕи туһалаата. Булка уһуйбут, үөрэппит-акайбыт,  бииргэ бултаабыт убайдарбар Атах Дьөгүөргэ, Анатолий Гарильевичка, Владимир Афанасьевичка махталым улахан. Кинилэр үөрэхтэригэр буһан-хатан, эр киһи аатын ылан, син булчут аатын сүгэ сылдьарбыттан үөрэбин эрэ. «Байанай» сурунаалга кинилэр тустарынан хаста да суруйан турабын, өссө да суруйуом турдаҕа.

Аги диэн художниктара монгуол киһитэ эбит. Улахан унуохтаах, төрөл киһи. Ачыкылаах. Оскуоланы бүтэрэн баран Германияҕа Берлин куоракка Художественнай академияҕа үөрэнэ киирбит. Ол сылдьан эмиэ онно үөрэнэр монгол кыыһын билсэн холбоспуттар, уоллаах кыыс оҕолоохтор. Үөрэхтэрин бүтэрэн баран Германияҕа үлэлии хаалбыттар. Уоппускаларыгар дойдуларыгар хайаан да баран, күүлэйдээн кэлэллэр эбит. Оҕолоро немецтии, английскайдыы, монголлуу холкутук кэпсэтэллэр үһү. Аги нууччалыы бэрткэ билэр, дьонун кытта английскайдыы кэпсэтэр. Хүдожник быһыытынан улахан маастар, Европаҕа кинини үчүгэйдик билэллэр эбит. Бу «Нанук» киинэ кэнниттэн аны Сочига нуучча киинэтигэр үлэлии бараары билиэтин хоонньугар укта сылдьара. Киинэ бүтүөн иннинэ барбыта. Бу манна, Саха сиригэр 50 сааһын туолбута. Сахалар  саха кыыннаах быһаҕар аатын-суолун  суруттаран бэлэх ууммуппут. Барыар дылы ол быһа5ын куруттан араарбакка иилинэ сылдьыбыта. Ол кэннэ омуктарбыт үксүлэрин кэриэтэ саха быһаҕын атыылаһан ылан курдарыгар иилинэ сылдьыбыттара. Аги төрөөбүт күнүгэр бараан этин сыыҥкабай түөрт уон киилэлээх бөтүөҥҥэ өрүс тааһын кытта буһаран күндүлээбитэ, олус минньигэс этэ. Аны күөстэн хостоммут итии өрүс тааһын илиигэр тутан, итиитэ бэрт буолан икки илиигэр быраҕаттыы сылдьан баҕа санааҕын этиэхтээх эбиккин. Абыычайдара үһү. Аны шашлык буһаран күндүлээбитэ. Бу истиэп киһитэ диэх курдук суоҕу да баар гынар, мындыр, булугас өйдөөх, төһө да омук сиригэр олордор бэйэтин культуратын умнубатах аныгы киһи буолар. Саха ыччата кини курдук эбиттэрэ буоллардиэн санаа кылам гынан ааһар. Чахчы даҕаны итинник сэрииһиттэрдээх  буолан Чыҥыс Хаан Европа аҥаарын сэриилээн ыллаҕа дии. Аны күн аайы өрүс устун сатыы сылдьан ханна уһуллуохтаах миэстэбитин хаартыскаҕа түһэрэн булан-талан, ханна хайдах уһуллуохтааҕын режиссерга быһааран, ыйан-кэрдэн биэрэр эбит. Сылайбыт-элэйбит көрүҥэ олох да суоҕа, баҕар эдэрэ, күүһэ-күдэҕэ, кыанара  бэрдэ буолан буолуо. Биһиги, сахалар, тоҕо эрэ киниэхэ сыһыаммыт  туспа истиҥ-иһирэх этэ, баҕар уруулуу буоламмыт буолуо. Убаһа буспут этин, тоҥ балыгы, буотараҕы олус диэн сөбүлээн сиирэ. Анатолий Кириллин, сыана үлэһитэ, кинини олох ытыһын үрдүгэр илдьэ сырытта, олох убайдыы-бырааттыы курдуктар, биһиги киһибит буруйа диэн унуоҕунан эрэ кырата. Интернеттэн сохсо, туһах, бултуур тэрил бөҕөнү устан илдьэ сылдьара. Ол гынан баран хайдах иитиллэрин сиһилии билбэт эбит этэ. Дьэ ураһаны тутууга олох маастар эбит. Бөҕө-таҕа бэртээхэй ураһаны тутан таһаарбыттара, өссө күн тыктын диэн үөһэ түннүктээх, сабыллар-аһыллар ааннаах, аны тыал ыспатын диэн быатыгар ыйааһын баайаллар эбит. Киниттэн мин элбэххэ  үөрэнним, кэлин олоххо наада буолуоҕа. Эмээхсиммин көмөр сыанабар — тыалга-буурҕаҕа эрэйимуҥу көрөн үүммүт соҕотох эриллэҕэс баараҕай үөт уонна тула туох да суох нэлэмэн туундара. Ып-ыраас хаар, ол үөт анныгар тааһынан дьаптайан уҥуох тутабын. Ону хаартыскаҕа түһэрбитин көрдөрбүтэ. Дьэ онно өйдөөтүм — кини тугу этээри гыммытын. Ол үөт эрэйдээх мин олоҕум эбитин. «Сөпкө өйдөөбүккүн, эн сүрдээх мындыр артыыскын», — диэн этэн турардаах.

Аны хара саһыл ыалдьан өлөрүн устуу буолла. Онно звероферматтан хара саһыл атыылаһан аҕалбыттара. Ветврач кэлэн ол саһылы утутар укуолунан укуоллаабыта. Саһыл утуйуор диэри хаар устун тэлиэс-былаас сүүрэрин-хаамарын устуохтаахтара. Саһылбыт ситэри уон биэс сөкүүндэ да буолбата — утуйан хаалла. Дьоммут хомойуу бөҕөтүн хомойдулар. Аны хаһан  уһуктарын кэтэһии буолла. Ветврач балтараа чааһынан уһуктуоҕа диэбитэ, саһылбыт үс чааһы быһа утуйда. Бу уһуктуо, ити уһуктуо диэн үс чааһы быһа кэтэстибит. Онтон дьэ уһуллулар. Аны  кыыл барыа диэн атаҕыттан быанан баайбыттара. Ол саһылы Өлүөнэ очуостарыгар устуохпут диэн хаһааммыттара. Кэнники саһылларын ыттаах уолга Ылдьааҕа бэлэхтээбиттэрэ. Билигин да баар, үчүгэйдик турар үһү. Ылдьаа, баҕар, саһыл иитиитинэн дьарыгырыам диэн тыллаах. Аатын Веселка диэн ааттаабыттара. Режиссер: «Веселка саһыл курдук киитэрэй да, киитэрэй, кини аатынан буоллун биһиги бииргэ үлэлээбит кэммитин санаттын», — диэбитэ.

Таба өлүүтүн сыанатыгар, биһиги дьолбутугар, таба бырааһынньыга буолбута, араас ыраах сиртэн ыалдьыт бөҕө кэлбит этэ. Онно таба көрө барбыттар. Тиийбиттэрэ табалара муоһа суох үһү. Сорохтор муоһаабыттар, сорохторун муоһун кылгатан эрбээн кэбиспиттэр. Биһиги дьоммут санаалара түһэн ахан кэлбиттэр. Кинилэр муостаах табаны устуохтарын баҕараллар эбит. Хата биир муостаах таба баар эбит, ол гынан баран күөх хонууга аҕалбатахтар, антах тохтообут сирдэригэр хаалларбыттар, тыһы таба эбит. Ону көрөн үөрүү бөҕө буолбуттар, икки хонукка дуогабар түһэрсэн устубуттара. Хаһаайыттара Эбээн Бытантайтан сылдьаллар эбит. Чахчы үчүгэй муосттаах таба этэ. Иллэҥ кэмнэригэр ол таба аттыгар хаартыскаҕа түһүү бөҕө буоллулар. Ол табаны киинэ сценарыйынан түүн массыынанан түҥнэри көтүтэн өлөрөн кэбиһиэхтээхпит. Эмиэ укуоллаатылар уонна суолга сытыаран кэбистилэр, онон-манан хааннаан-сииннээн биэрдилэр.  «Урал» массыынабыт кырааннаах, онон көтөхтөрөн ылан бэрэбинэ үөһэ тиэйэн, кэлгийэн кэбистибит, түүнү быһа сарсыарда алтаҕа дылы уһулбуппут. Уһун түүнү быһа икки мотор тэҥҥэ үлэлээн, уот биэрэн, прожектор үөһэ прожектор буолан уот-күөс бөҕө. Трассанан айаннаан иһээччилэр дьиктиргээн көрө кэлэ сылдьыбыттара.

Аны устар аппарааппыт улахан тымныыга тоҥон хаалар эбит, эһээкэй оҕо курдук суулаан илдьэ сылдьаллар. Аны массыына иһигэр түннүгүн үөһэ өттүгэр уот олордоллор эбит, ол батареянан барар, сотору-сотору батареятын уларыталлар, хара кумааҕынан сырдыгын тэҥнээн биэрэллэр, чэ, быһата, мачайа буолунай.

Буурҕа сыаната. Буурҕаны били бэрэпиэллээх көтөр тэрили, кынатын туруорбакка эрэ собуоттаан, онон үрдэрэн, онно хаары ыһан онороллор эбит. Олох күүскэ үрдэҕинэ киһини сууллара сыһар. Биир сиргэ салгына чөмөхтөһөр буолар эбит, онно тубэһэн  балтараа миэтэрэ курдугу халтарыйан кэннибинэн баран турабын. Хомурах хаар киһи сирэйин-хараҕын хаан туран кытарыар диэри быһыта сынньан кэбиһэр эбит, онон харахпын эрэ харыстыыр аатыгар сылдьыбытым. Биирдэ буурҕаны уста сылдьабыт. Эбиэккэ дылы пэрэпиэллэннибит,  халлааммыт бастаан ыраас курдук этэ, онтон ыас хара былыт хотогулуу илинтэн өрө барыйан таҕыста да, дьэ хаардаах тыал- буурҕа түспэт дуо! Пэрэпиэл да наадата суох буолла, айылҕа анаан айбытын курдук буолан таҕыста. Онтон өрүс ортотун диэки киирбиппит өссө күүстээх этэ, онно хас да кадры устубуппут. Устан дьиэлээн иһэн режиссерга дьээбэлэнэн: «Мин төрдүлэрим ойууттар ээ, мааҕыын сарсыарда халлаантан көрдөспүтүм буурҕата туһэр диэн. Көрдүҥ дии, Үрдүк Айыылар мин көрдөһүүбүн ылыннылар», — диибин. Киһим үөрэр эрэ, онтон: «Сарсын хайдах халлаан буолуой?» — диир. Мин: «Былыта суох ыраас халлаан буолуо», — диибин. «Дьэ, сарсын көрүөхпүт», — дии-дии санныбын таптайар. Кырдьык сарсыныгар чэмэлийэн түһэн күн да, күн буолта. Оннук сороҕор сөп түбэһэн хаалааччы. Биһиэхэ, сахаларга, этинэн-хаанынан хайдах күн-дьыл буоларын былыр эндэппэккэ билэллэрэ, айылҕа оҕолоро буоллахтара. Урут эдэр эрдэхпинэ, Ньурбаҕа үлэлиир сылларбар, бултуу сылдьан син билбэхтэһэр курдук этим. Билигин куоракка кэлэн онтум сүтэ быһыытыйда, куорат дьалхаана буккуйар быһыылаах дии саныыбын.

Биир күн өрөөн баран сарсыныгар Өлүөнэ очуостарыгар уһулла  бардыбыт. Тиит Арыы дэриэбинэтигэр саҥа тутулла сатыыр туристическай база баар эбит. Тимир оһохтоох, оһоҕу отуннахха «быр» курдук сылаас. Сайынын эрэ үлэлиир эбит, кыһынын таах турара. Остолобуойдаах, онно олохтоох дьон биир нэдиэлэ устата биһигини аһатан-сиэтэн, хоннорон, үлэлэрин иһин харчы аахсан, ботуччу соҕус харчыланан хаалбыттара. Көрдөххө күп-күөх харахтаах нуучча курдуктарын иһин, хата, кимнээҕэр бэркэ уу сахалыы кэпсэтэр дьон буолан биэрдилэр.

Афоня Кылаайабы кытта «Урал» массыынанан айаннаан иһэр сыаналары устубуттара. Дьэ, өрүс уу-хаар былаастаах суолун төттөрү-таары кэстэрэн аҕай биэрдибит. Массыынаҕа айаннаан иһэн кэпсэтэр сыанабытын устубуттара. Дьэ, бу сырыыга Өлүөнэ очуостарын кыйа, бурааҥҥа состоруллубут наарта кэнниттэн сүүрэн маҕайыы. Аны биэрэктэн кыдьымахха дылы эмиэ ол курдук сүүрүү. Буран сыарҕатыгар оператор Коко уонна звукорежиссер Йоханенс олорсон иһэллэр, буран кэннигэр пленка иитээччи Петро олорсо сылдьар. Сардаанаттан ыйыталлар үһү: «Ити оҕонньоргут тугуй, спортсмен дуо? Сылайбатын сөхтүбүт», — диэн. Сылайбат буолуом дуо, сылайыы-элэйии бөҕө буоллаҕа дии. Базаҕа тиийэн аһаат, ороммун нэһиилэ булан утуйбуттаахха барарым, сытаат муннум тыаһа муораҕа. Сарсыарда сэттэҕэ дылы тэбэн көрбөккө утуйарым.

Онтон кырсаны, куобаҕы көмүү сыаналарын устуу буолта. Оҕонньор бултуу сылдьан көнньүнэн өлбүт кырсаны, куобаҕы булан ылар. Ылан сирийэн көрбүтэ ириҥэлээх баастаахтар эбит. Ону көмөр сиригэр тиэйэн илдьэн уҥуох тутар. Аны ол ыарыынан эмээхсинэ Седна ыалдьан өлөр. Киинэ саҕаланыытыгар табалара утуу-субуу өлөн бараналлар, көлүнэр ыттараэмиэ өлөллөр, биир эрэ ыта хаалар –ол Куна. Эмээхсинин уҥуоҕун  тутан  баран кыыһын көрдүү барар. Кыыһа Ага туундараҕа тэһийбэт. Билсэр уола Чера дэриэбинэҕэ диспиэтчэринэн үлэлиир, кини кучуйан үөрэнэ баран баран алмаас хостуур тэрилтэҕэ үлэлии хаалар. Эрэй-муҥ бөҕөнөн айаннаан кыыһын булар, онон киинэ бүтэр. Манан тугу этээри гыналлар диэтэххэ, билигин аан дойду үрдүнэн сир баайын хостооһун, сири-уоту алдьатыы, хара буорунан көрдөрүү күүскэ бара турар. Ол сабыдыалыгар айылҕа алдьанар, айылҕаттан аһаан-таҥнан олорор дьоҥҥо улахан охсууну онорор, кыыл-сүөл, көтөр-сүүрэр эстэр, аан дойду кыра хотугу норуоттара  эстии-быстыы суолугар киирдилэр диэн этиэхтэрин баҕараллар. Хоту дойдуга үксэ булчуттар,  балыксыттар, таба көрөөччүлэр эрэ хааллылар, олор ыарахан дьылҕаларын туһунан.  Бу киинэ аҥаардас сахалар эрэ тустарынан буолбатах, аан дойду хотугу норуоттарын аатыттан буолар,  холобура, сахалар, финнэр, эскимостар, нивхтар уо.д. атын омуктар ааттарыттан.

Болгардар биһиэхэ үрдүк култууралаахтарын көрдөрдүлэр. Бары миигин Михаил Михайлович диэн ыныраллар, онтон биһи дьоммут Миисээ дэһэллэр. Биһи табахтаан баран табах тобоҕун өрүс ортотугар ханна баҕарар  быраҕан элээрдэр эбит буоллахпытына, болгардар табах тобоҕун  ирдээн тиийэн булан ылан, анаан илдьэ сылдьар уокка умайбат саппыйаларыгар  кутан сиэптэригэр уктан кэбиһэллэр уонна илиилэрин чочоҥнотоллор. Онтон ылата мээнэ бырахпат буолбуппут, умулларан баран целофан мөһөөччүккэ уган илдьэ сылдьар идэлэммиппит, аҕалан бөх иһитигэр быраҕарбыт. Миигин дьиэбиттэн массыына ыла кэллэҕинэ,  режиссер массыына инники олоҕор олорсон кэлэн баран миэстэтин миэхэ туран биэрэр. Бэйэттэн аҕа киһини ол курдук убаастыыллар, ол курдук оҕо эрдэхтэн иитиилээхтэр.

Аһыылларыгар биир автобус остолобуой буолар, онно остуоллаах, олоппостоох. Туабуска киирэн илиилэрин сууналлар, наадаларыгар онно эрэ сылдьаллар, биһи курдук таптаабыт сирдэригэр тыктара сылдьыбаттар. Аһаан бүтэн разовай иһиттэрин хомуйан таһааран бөх кутар бочкаҕа  кутан иһэллэр, дьиэлииллэригэр ону илдьэ баран, помойа дьааһыгар быраҕаллар.

Үс нэдиэлэни быһа ураһа иһигэр уһулуннубут . Таһырдьааҥҥы сыана бүтэн дьэ «һуу!» гыннар инибин дии санаабытым. Дьэ, уот, аппараат  туруоруутун кытаанаҕа манна баар эбит. Мээрэй үөһэ мээрэй. Эмээхсиним бааһын эмтэнэр сыанатыгар үс чааһы быһа утуйбута буола сыттым. Хайдах эрэ сиһим тоҥорго дылы гыммыта да, аахайбатаҕым. Сарсыныгар дьиэбэр  оронтон кыайан турбат гына сиһим быстан хаалла. Дьоммор телефоннаатым: «Бүгүн кыайан барар кыах суох, сиһим ыарыйда, Феодосия соҕотохтуу сыанатын устаргыт дуу, мин балыыһаҕа баран көрдөрүнүөм», — диибин.  Сардаана: «Мин билигин массыынанан тиийиэм, хаамар кыахтааххын дуо? Чааһынай клиникаҕа көрдөрүөхпүт, ол түргэн буолуо», — диир. Массыынанан  тиэллэ сылдьан рентгеҥҥэ түстүм, невропотолокка көрдөрдүм, укол бөҕөнү анаатылар. Биир нэдиэлэни быһа сарсыарда аҕыска  укол ыла-ыла баран уһуллабын. Икки күнү быһа бэрт эрэйи көрбүтүм, онтон син сыыйа үтүөрэн барбытым. Сардаанаҕа ийэлии эйэҕэс кыһамньытын иһин барҕа махтал. Аны анньыыны сытыылыы олорон илиибин быһан биир аймалҕан. Хаатыгар уган баран баайан баран уурар этим, ону баайыма пленка олус ороскуоттанар, көннөрү кэтэрдэрдэн эрэ кэбис диэтилэр, кэтэрдэн баран уурдум. Онтон иккистээн устабыт диэбиттэригэр анньыыбын ылаары харбаан ыллым, онтум хаата туллан түһэн хаалбыт эбит, биитигэр илиибин быһа сотон кэбистим. Сатаатар аһары сытыылаан кэбиспиппин, сытыыта сүрдээх. Хаан бөҕө таҕыста, олох тохтообот, хата, болгарка Эммаҕа туох эрэ маастаах эбит, онон сотон, хаана тохтоон, чороччу кэлгийэн кэбистибит. Дьиэбэр бэрэбээскилээх киһи тиийэн кэллим. Эмээхсиним соһуйуу бөҕөнү соһуйда. Киэһэ сууйан-тараан БФ-2 килиэйинэн килиэйдээн кэбистим. Ол  курдук килиэйдээх устууну түмүктээбитим. Таарыйдахпына билигин да ыалдьар, арааһа унуоҕун таарыйбыппын  быһыылаах.

Бүтэһик күннэригэр киинэ бүппүтүн бэлиэтээн чэйдээбиппит. Онно барыбытыгар болгардар  подарок оҥорбуттара: Нанук хаартыскалаах термос курууска. Мин саамай истиҥник саныыр дьоммор чорооннору, дэйбиирдэри, саха аттаах брелоктарын бэлэхтээбитим. Сарсыныгар көппүттэрэ, кыайан атаара киирбэтэҕим, үлэлиир буолан хаалбытым. Көтөрү аҕай турдахтарына телефонунан эрийэн быраһаайдаспытым. Аны биир сылынан монтажтанан, музыкаланан, титирдэнэн күн сирин көрүөҕэ диэбиттэрэ. Бастаан киинэни спонсордаабыт государстволарыгар көрдөрөллөр үһү. Европаны барытын хаба сатыахпыт дииллэр. Онтон Россияны билбэтибит, атыылаһар буоллаҕына, баһаалыста, дэһэллэр.

Саха труппата кыаҕ баарынан үлэлээтэ, бэрээдэги кэһии тахсыбата, биир дьиэ кэргэн курдук эйэ дэмнээхтик үлэлээтибит-хамсаатыбыт. Арай  Накын алмааһы хостуур компанията устарга көнүл биэрбэтэҕэ, ол дьыалата Москванан эргийэр үһү. Аны саҥа тойон анаммыта эмиэ моһуок үөскэппит этэ. Инньэ гынан сабыллан турар Мирнэй карьерын вертолет сакаастаан икки күн устубуттара, саатар ол устар күннэригэр былыттаах хараҥа баҕайы күн турбут, миигин илдьэ барбатахтара. Биһиги кыыспынаан көрсөр сыанабытын Мохсоҕоллоох карьерыгар биир күн устан бүтэрбиттэрэ. Монтажка  холбууллар үһү.

Уһуллубут киинэбит күн сирин көрөн көстүөхтээх сиригэр көһүннүн, сатанар буоллаҕына  Саха сиригэр көстөрө буоллар диэн баҕа санаалаахпыт. Элбэх киинэ фестивалыгар кытыннын, ситиһиилэннин эрэ диирбитигэр тиийэбит кыттыбыт дьон быһыытынан.

Мин өйдүүрбүнэн «Сахафильм» уонна тас омук киинэтэ маҥнайгы бииргэ үлэлээн холонуулара буолар. Бу омуктар дойдуларыгар тиийэн Саха сиригэр киинэни устуохха сөп эбит, «Сахафильм» таһыма международнай статуска эппиэттир эбит диир буоллахтарына, Саха сиригэр омуктар киинэлэригэр суол аһаҕас буолуо этэ. Ону туох диэн санаалаах барбыттарын айбыт танара бэйэтэ билэн эрдэҕэ, бириэмэ бэйэтэ көрдөрөн иһиэ.