Саха сирин норуодунай суруйааччыта Баһылай Харысхал күн сириттэн барбыта тоҕус хонно...

Бүгүн бары ытыктыыр убайбыт, истиҥник саныыр доҕорбут, тапталлаах драматурбут, Саха сирин норуодунай суруйааччыта Баһылай Харысхал күн сириттэн барбыта тоҕус хонно…

Василий Егорович Васильев — Харысхал аата уонна Саха тыйаатыра быстыспат ситимнээхтэр. «Аммаҕа саас этэ», «Сэрии тыйыс тыына», «Эргиллиэм хайаан да»,«Бастыҥ хатыыта», «Кэт Марсден. Үтүө санаа аанньала», «Көмүөл», «Учуутал», «Тэпсиллибэт үтүө аат» курдук хас биирдии саха сүрэҕин ортотунан ааһар тыыннаах испэктээктэр пьесаларын суруйан, улуу сахалар ааттарын норуотугар төннөрбүт, мөссүөннэрин үйэтитэн бар дьонугар хаалларбыт сүдү кылааттаах.

Быдан дьылларгы бырастыы, Харысхал…

 

ТЕЛЕГРАММА ГЛАВЫ РС(Я)

УВАЖАЕМЫЕ ГАЛИНА ВАСИЛЬЕВНА. КУЗЬМА ВАСИЛЬЕВИЧ, НЮРГУЯНА ВАСИЛЬЕВНА, РОДНЫЕ И БЛИЗКИЕ.

ОТ ИМЕНИ РУКОВОДСТВА РЕСПУБЛИКИ САХА (ЯКУТИЯ) И ОТ МЕНЯ ЛИЧНО ПРИМИТЕ ГЛУБОКИЕ СОБОЛЕЗНОВАНИЯ,  ИСКРЕННИЕ СЛОВА ПОДДЕРЖКИ И СОЧУВСТВИЯ ПО ПОВОДУ КОНЧИНЫ ВАСИЛИЯ ЕГОРОВИЧА ВАСИЛЬЕВА-ХАРЫСХАЛА.

ВАСИЛИЙ ЕГОРОВИЧ БЫЛ ЯРКИМ ПРЕДСТАВИТЕЛЕМ ЯКУТСКОЙ ТВОРЧЕСКОЙ ИНТЕЛЛИГЕНЦИИ. ПРОШЕЛ БОЛЬШОЙ ЖИЗНЕННЫЙ И ПРОФЕССИОНАЛЬНЫЙ ПУТЬ, БЛЕСТЯЩЕ РЕАЛИЗОВАЛ СВОЙ ТАЛАНТ.

СВОИМ ТВОРЧЕСТВОМ ОН ЗАСЛУЖИЛ УВАЖЕНИЕ НАРОДА САХА. В СВОИХ ПРОИЗВЕДЕНИЯХ РАСКРЫВАЛ ОСТРЫЕ ВОПРОСЫ ОБЩЕСТВЕННО-ПОЛИТИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ, КУЛЬТУРЫ И ДУХОВНОСТИ РЕСПУБЛИКИ, ЗАПЕЧАТЛЕЛ ВЫДАЮЩИХСЯ ДЕЯТЕЛЕЙ ПРОШЛОГО ЯКУТИИ. ВАСИЛИЙ ЕГОРОВИЧ ОСТАВИЛ БОГАТОЕ ТВОРЧЕСКОЕ НАСЛЕДИЕ, ВНЕС УНИКАЛЬНЫЙ ВКЛАД В РАЗВИТИЕ ЛИТЕРАТУРЫ И ИСКУССТВА РОДНОГО КРАЯ.

ВАСИЛИЙ ЕГОРОВИЧ ВАСИЛЬЕВ ОСТАНЕТСЯ ПРИМЕРОМ БЕСКОРЫСТНОГО СЛУЖЕНИЯ РОДИНЕ, МУДРОГО И ИСКРЕННЕГО ЧЕЛОВЕКА.

СВЕТЛАЯ ПАМЯТЬ О НЕМ НАВСЕГДА СОХРАНИТСЯ В НАШИХ СЕРДЦАХ

ГЛАВА РЕСПУБЛИКИ САХА ЯКУТИЯ АЙСЕН НИКОЛАЕВ ||

Глава

Республики Саха (Якутия)                                         А.С. Николаев

 

Телеграмма первого заместителя Председателя Государственного Собрания (Ил Тумэн) РС(Я) А.Н. Жиркова

Саха народнай суруйааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин XII ыҥырыылаах Үрдүкү Сүбэтин депутата, Духуобунас Академиятын академига Василий Егорович Васильев-Харысхал олохтон туораабытынан кэргэнигэр Галина Васильевнаҕа, оҕолоругар, сиэннэригэр, бары чугас дьонугар, доҕотторугар дириҥ кутурҕаммын тиэрдэбин.

Талааннаах чинчийээччи,  драматург, прозаик Баһылай Харысхал история чахчыларыгар олоҕурбут бөдөҥ айымньылары суруйан саха литературатыгар бэйэтин аатын, буочарын, суолун букатыннаахтык хаалларда, “Эргиллиэм хайаан да”, “Бастыҥ хатыыта”, “Кэт Марсден”, “Көмүөл”, “Учуутал”, онтон да атын айымньылара саха историятын табатык өйдүүргэ мэлдьи көмө, тирэх буолуохтара.

Биир дойдулаахтарбыт дьылҕаларын үөрэтэн Асклипиодот Афанасьевич Рязанскай, Михаил Зиновьевич Винокуров, онтон да атыттар тустарынан киэҥ ааҕааччыга тириэрдэр ыра санаалааҕа. Василий Егорович аата саха норуотун историятын, култууратын, саха бастакы көлүөнэ интеллигенциятын үөрэтэр, чинчийэр, киэҥ эйгэҕэ таһаарарга дьулуһар дьон кэккэтигэр үйэ-саас тухары хаалыаҕа.

Олоҕун тиһэх күннэригэр диэри айар дьоҕура тиийэринэн аар-саарга аатырда, кэпсии, харыстаһа, киэргэтэ сатаабыт Сахатын сирин, төрөөбүт дойдутун төрүт буора Баһылай Харысхалы сылаастык, сымнаҕастык ылыннын.

 

Александр Жирков. Ил Түмэн. Москва куорат. Олунньу 1 күнэ.

 

i n  l o v i n g  m e m o r y

Выражаем наши искренние соболезнования родным и близким, и всему якутскому народу в связи с кончиной глубокоуважаемого Василия Егоровича Васильева- Харысхала.

Василий Егорович оставил о себе память в Финляндии как мудрый, интеллигентный, очень интересный собеседник, талантливый писатель и неутомимый исследователь. Мы надеемся, что неизданные исследовательские и писательские труды Харысхала будут непременно опубликованы.

Преждевременная утрата оставила глубокую брешь в наших душах, нам будет не хватать его блестящего интеллекта, огромной эрудиции, таланта рассказчика.

с почтением светлой памяти Василия Егоровича из Финляндии

балта Татьяна Васильева, Кристер Нюберг, Сигне Нюберг ,Алисе Нюберг,

а также Харри Хален, профессор университета Хельсинки,

Кариита Аарнио (дочь эмигранта Михаила Корнилова)

февраль 2021

 

От имени студентов и преподавателей Института народов Севера Российского государственного

педагогического университета им.А.И.Герцена выражаем глубокое соболезнование по случаю

безвременной кончины Народного писателя Якутии Василия Егоровича Васильева (Харысхала)!

Республика Саха (Якутия) и Россия потеряли выдающегося драматурга, прозаика, лирика, верного идеалам Отчизны Патриота и Гражданина! На литературных произведениях Харысхала воспитано не одно поколение якутян и россиян. Мы осиротели: погас один из факелов высокой духовности Земли Олонхо! Уверены, что дело Харысхала продолжат новые поколения современных лидеров России.

Просим передать слова искреннего соболезнования и поддержки верной подруге и матери детей Василия Егоровича дорогой Галине Васильевне, а также всем родным и близким писателя.

От имени коллектива, доктор филологических наук, профессор, Почетный работник сферы образования РФ Петров Александр Александрович. г.Санкт-Петербург.

 

От имени общественности Кобяйского улуса РС(Я)

Саха сирин норуодунай суруйааччыта, драматург, Саха Республикатын культуратын үтүөлээх үлэһитэ, Россия Литературнай бириэмийэтин лауреата Василий Егорович Васильев — Харысхал соһумардык күн сириттэн күрэммитинэн Кэбээйи улууһун олохтоох дьаьалтатын аатыттан чугас дьонугар дириҥ кутурҕаммытын тириэрдэбит.

Баһылай Харысхал төрөөбүт дойдутун анааран, ийэ тылын сүмэтин туттан айар үлэтин үгэнигэр сылдьан биһи кэккэбититтэн суох буолбута саха дьоно бүтүннүү барыбыт ыар сүтүгэ…

Василий Егоровиһы Кэбээйи дьоно–сэргэтэ кинини биир дойдулаахпыт курдук ытыктыыр, убаастыыр этэ. Ол курдук, биир дойдулаахпыт Анатолий Павлович Николаев, режиссёр Никита Иннокентий Аржаков уонна сценарист Василий Егорович Васильев — Харысхал 2012 сыллаахха кыһын Мастаах, Баҕадьа, Мукучу кэлэ сылдьан «Сүтэрсибит сүрэхтэр» киинэ уһуллуутугар оҕолорго кастинг оҥорбуттара. Ити сыл саас киинэ уһуллуутугар Рената Кудрина, Аэлита Каримова уонна «Дэриэбинэчээн» норуот тыйаатырын артыыстара Татьяна Гоголева, Саргылана Эверстова, Вера Прокопьева, Каролина Кудрина быстах оруолларга Арыктааҕынан, Лүксүгүнүнэн сылдьан уһуллубуттара. 2014 с. киинэ сүрэхтэниитигэр Анатолий Павлович уонна Василий Егорович кэлэн оҕолору Мастаах, Баҕадьа, Лүксүгүүн, Арыктаах илдьэ сылдьыбыттара.

Онтон 2019 «Түмэппий түмэр түһүлгэтэ» Т.Е. Сметанин үбүлүөйдээх сылын тэрээһиннэригэр Василий Егорович, Николай Алексеевич Лугинов, Николай Егорович Винокуров — Урсун Мукучу нэһилиэгэр кэлэн Т.Е. Сметанин – Саха литературатыгар оруола диэн ахтыы киэһэтин, Мукучу орто оскуолатын үөрэнээччилэрин кытта “Уол оҕо – омук кэскилэ” диэн көрсүһүүгэ итиэннэ Кэбээйи улууһун суруйааччыларын «Лена долгуннара» түмсүүнү кытта көрсөн айар түмсүү сүрэхтэниитигэр элбэх сүбэ-ама, тэрээһин үлэтин ыытан барбыттара.

Василий Егорович манан эрэ Кэбээйи улууһугар сырыыта бүппэтэҕэ, ол курдук былырыын 2020 сыл күһүнүгэр Николай Алексеевич Лугинов салайааччылаах «Таас-Тумус күөнүгэр» проект чэрчитинэн уһуллар айар бөлөҕү кытта кэлэн ситиһиилээхтик үлэлээн-хамсаан ааспыттара.

Биһиги, Кэбээйи улууһун дьоно-сэргэтэ, бары аймахтарыгар, доҕотторугар, биир дойдулаахтарыгар дириҥ кутурҕаммытын тириэрдэбит.

 

 

От имени Правления Союза писателей Якутии

С большим прискорбием сообщаем, что 1 февраля 2021 года ушел из жизни Васильев Василий Егорович — Харысхал, драматург, прозаик, публицист, журналист, исследователь истории якутской интеллигенции, народный писатель Якутии, заслуженный работник культуры Республики Саха (Якутия), член Союза писателей России, член правления Союза писателей Якутии, академик Академии духовности РС (Я).

Васильев Василий Егорович-Харысхал родился 6 ноября 1950 года в Соморсунском наслеге Амгинского улуса. В 1974 году окончил якутское отделение Якутского государственного университета. Еще будучи студентом он сотрудничал с газетой «Молодежь Якутии», более десяти лет работал в республиканской печати, сотрудником газет «Кыым» и «Саха сирэ».  В разные годы работал директором Якутского отделения Литфонда СССР, директором Управления творческих союзов РС(Я), редактором отдела историко-географического и культурологического журнала «Илин», заведовал литературно-драматической частью Театра Олонхо, консультантом Ассоциации «Писатели Якутии».

Творческую деятельность начал с 1975 г. Был участником VIII Всесоюзного совещания молодых писателей (1984). Автор многих драматических произведений, циклов рассказов, повестей и очерков. По оценке литературоведов он известен как драматург, внесший новаторский вклад в развитие якутской драматургии. Писателя всегда волновала историческое прошлое народа. Пьесы: «Аммаҕа саас кэллэ» («В Амге была весна») удостоена III премии в конкурсе СП Якутии и министерства культуры ЯАССР (1980), награжден дипломом министерства культуры СССР (1985); «Сэрии тыйыс тыына» («Далекая, близкая война») отмечена I премией министерства культуры ЯАССР конкурса драматических произведений в честь 40-летия Победы. Пьеса «Күөрэгэйдиир ыллыыта» («Трель жаворонка») раскрывает драматизм внутреннего конфликта поколения 1930-х гг. Драма «Сир ыарыыта» («Плач земли») посвящен истории комсомольского отряда по освоению амгинской целины.

На первых демократических выборах 1990 г. был избран народным депутатом Верховного Совета Якутской АССР XII созыва. Именно депутатами данного созыва были приняты основополагающие законодательные акты: Декларация о суверенитете, Конституция РС (Я), Закон о Президенте РС (Я), Закон о языке, Закон о государственной символике, флаге и гербе РС (Я). Когда в конце 1980-х гг. возникла реальная угроза экологии реки Амги, В. Васильев-Харысхал был одним из лидеров общественного движения в ее защиту. В результате организации экологических экспедиций, экспертиз была приостановлена вырубка леса на верховьях реки, свернут проект по перекачке воды из Амги.

В последние двадцать лет писатель Харысхал занимался изучением истории якутской интеллигенции конца XIX — начала XX века. Ездил по следам якутских эмигрантов в Китай, Японию, Америку, Финляндию, Австралию, работал во многих архивах, в т.ч. в военных архивах Японии, Финляндии, США, в институте Гувера, в архивах СЛОН и БелтБалтЛага. Восстановил имена многих репрессированных представителей якутской интеллигенции, узников Соловков, вернул труды якутских эмигрантов.

По инициативе Харысхала, в 1990-х гг. журналом «Илин» были организованы вечера памяти о купце и меценате Г.В. Никифорове, о купцах-попечителях Н.И. Захарове, С.П. Алексееве-Боһуут, о реформаторе якутского быта С.П. Барашкове, о семье ученых, политиков, государственных деятелей Ксенофонтовых с участием родственников.

Творчество Харысхала несет в себе большой публицистический заряд, заставляет читателей взглянуть на историю по-другому. Он явился в якутской литературе первым писателем, который на основании архивных материалов воссоздал образы первых якутских интеллигентов, их дела и помыслы, оживил на сцене Сахатеатра их образы. В 2001 г. Саха театр поставил пьесу Харысхала «Эргиллиэм хайаан да» («Я вернусь»), в 2006 г. – пьесу «Бастыҥ хатыыта» («Восхождение Первого»). Эти спектакли стали знаковыми в возвращении доброго имени выдающихся представителей якутской интеллигенции Г.В. Никифорова-Манньыаттаах Уола и В.В. Никифорова-Күлүмнүүр. С 2013 г. с аншлагом идут спектакли по пьесе «Учуутал» («Учитель») о народном учителе СССР М.А. Алексееве. В 2015 г. на сцене Русского академического театра им.А.С. Пушкина состоялась премьера спектакля «Страсти по ямщику» о государевых ямщиках в Якутии.

По его пьесам на сцене театров Якутии поставлены спектакли: «Аммаҕа саас этэ» («В Амге была весна»); «Тыыл» («В тылу»); «Хайырҕас синдрома» («Синдром Хайырхаса»); «Хайаан да эргиллиэм» («Я вернусь»); «Бастыҥ хатыыта» («Восхождение Первого»); «Кэт Марсден – үтүө санаа аанньала» («Кэт Марсден. Ангел милосердия»), («Көмүөл» («Ледяной вал»), «Победить или умереть» и др. По его сценарию сняты 2 художественных фильма.

Васильев В.Е.-Харысхал лауреат Большой литературной премии России, депутат Верховного Совета ЯАССР XII созыва, почетный гражданин Амгинского и Хангаласского улусов, Мяндигинского и Тит-Аринского наслегов.

Василий Егорович был главой большой и дружной семьи. С супругой Галиной Васильевной вырастили, воспитали и дали образование двоим детям, имеют внуков.

Светлая память о замечательном человеке, патриоте родной земли, общественном деятеле, писателе и публицисте, журналисте навсегда сохранится в наших сердцах.

Правление Союза писателей Якутии

 

«Чолбон» сурунаал эрэдээксийэтин аатыттан

Олох – олус кэрэ, ол эрээри ардыгар наһаа да тыйыс, дьэбир… Саха сирин олохтоохторо олус соһумар, кутурҕаннаах сураҕы истэн сүрдээҕин харааһынныбыт, курутуйдубут. Саха биллиилээх драматура, прозаига, публициһа, документалист-суруйааччыта, норуот суруйааччыта, Духуобунас академиятын академига Василий Егорович Васильев-Харысхал соһумардык күн сириттэн барда. Аҕыйах хонуктааҕыта көрсүбүт, кэпсэппит, сүбэлэспит-амаласпыт киһибит хаһан да эргиллибэттии барбытын хайдах да итэҕэйиэ суох курдукпут. Василий Егорович Васильев-Харысхал 1950 сыллаахха, сэтинньи 6 күнүгэр, Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгэр Мээндиги учаастагар төрөөбүтэ. Тыа сирин оҕотун быһыытынан борбуйун көтөҕөөт оттоон-мастаан, оҕус сиэтэн, от мунньан үлэҕэ-хамнаска эриллибитинэн барбыта. Оскуоланы бүтэрэн баран 1969-1974 сс. Саха судаарыстыбаннай университетыгар үөрэммитэ. Саха тылын уонна литературатын учууталын идэтин ылан баран “Молодежь Якутии”. “Кыым”, «Саха сирэ» хаһыаттарга кэрэспэдьиэнинэн, собкорунан үлэлээбитэ.

Айар үлэнэн 1975 сылтан дьарыктаммыта. 1982-1985 сс. Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун иһинэн Бүтүн Сойуустааҕы уус-уран литератураны пропагандалыыр бюро салаатын салайбыта. 1984 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы эдэр суруйааччылар VIII мунньахтарыгар кыттыыны ылбыта. 1990 сыллаахха Саха АССР XXII ыҥырыылаах Үрдүкү сэбиэтин депутатынан талыллыбыта.

Василий Егорович 90-с сыллартан дойдубут уонна тас дойдулар архыыптарыгар Саха сирин өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи историятын үөрэтэн сыралаһан туран үлэлэспитэ. Саха сиригэр сыһыаннаах матырыйааллары көрдөөн АХШ, Финляндия, Япония, Кытай архыыптарыгар араас докумуоннары чинчийбитэ. Москва, Санкт-Петербург, Соловки, Хабаровскай уо.д.а. сирдэр архыыптарыгар, мусуойдарыгар, бибилитиэкэлэригэр үлэлээн, саха эмиграциятын, политическай сыылка, ГУЛАГ, репрессия туһунан матырыйааллары хасыһан, дириҥник үөрэппитэ. Ити үлэтин түмүгэр 2002 сыллаахха репрессияҕа түбэспит уонна тас дойдуларга эмиграцияҕа барбыт саха дьонун дьылҕаларын туһунан «Ааспыт кэм аартыктарынан» кинигэтэ күн сирин көрбүтэ. П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар Баһылай Харысхал “Аммаҕа саас этэ” диэн пьесатыттан саҕалаан Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола, В.В. Никифоров-Күлүмнүүр, Ксенофонтовтар дьиэ кэргэн, И.Е. Винокуров, М.А. Алексеев курдук саха саарыннарын туһунан үгүс дириҥ ис хоһоонноох испэктээкиллэрэ туруоруллан көрөөччүлэр улахан биһирэбиллэрин ылбыта.

Прозаик быһыытынан кэпсээннэрин, сэһэннэрин ааҕааччылар тута ылыммыттара, сөбүлээбиттэрэ. Кини айымньыларыгар тыа сирин олоҕо, дьоно-сэргэтэ, кыыла-сүөлэ киһини итэҕэтэрдик, ардыгар уйадытардык ойууланар. Ааспыт үйэ аҕыс уонус сылларыгар суруллубут “Тураҕааскы”, “Туу-хаах”, “Эһэм эһэтэ”, “Аҕаа!” диэн кэпсээннэрин үгүстэр билигин даҕаны хос-хос ааҕар буолуохтаахтар. Ити кэпсээннэрэ ааҕааччыны төрөөбүт дойдуну таптыырга, ийэни-аҕаны ытыктыырга, айылҕаны харыстыырга иитэллэр-үөрэтэллэр. Төрөөбүт дойдутун туһунан суруйуу кини айар үлэтин биир сүрүн тиэмэтэ буолар. Ол курдук, ”Сүтэрсибит сүрэхтэр” диэн сэһэҥҥэ киһи төрөөбүт дойдутун кытта быстыспат ситимин дириҥник ойуулаан көрдөрөр. Харысхал “Чолбон” сурунаал биир саамай көхтөөх ааптара этэ. “Ахтылҕан” диэн романын бастакы түһүмэҕиттэн бастаан 2013 сыллаахха быһа тардан бэчээттэммитэ. Онтон 2019-2020 сс. ити роман түһүмэхтэрэ нүөмэр аайы тахсан испиттэрэ. Ол түмүгэр Василий Егорович Васильев-Харысхал 2019 сылга “Чолбон” сурунаал бастыҥ ааптара буолан Алампа аатынан “Бастакы эрэдээктэр бириэмийэтин” лауреата буолбута. Ааспыт 2020 сылга хас да нүөмэргэ ити “Ахтылҕан” диэн романын уонна “Сөрүө”, “Боспоох”, “Таптал түөрт муннуга”, “Кыһыл хормуоска” диэн кэпсээннэрин, ону таһынан “Кэт Мардсен – айыы санаа аанньала” пьесаны, “Үрүҥнэр ырыанан эмиэ сэриилэһэллэрэ” диэн ыстатыйаны бэчээттэтэн тохсунньу 29 күнүгэр буолбут “Чолбон” сурунаал редколлегиятын киэҥ ыҥырыылаах мунньаҕар иккис төгүлүн Алампа аатынан “Бастакы эрэдээктэр бириэмийэтин” лауреата буоларыгар редколлегия чилиэннэрэ сүүс бырыһыан куоластаабыттара.Ити эрэ иннинэ эрэдээксийэҕэ кэлэ сылдьан олунньутааҕы нүөмэргэ романым салгыытын биэрэ сатыам диэн кэпсэтэн, сүбэлэһэн, ону-маны кэпсэтэн арахсыбыппыт. Бастыҥ сүбэһиппит, ааптарбыт, аҕа табаарыспыт, холобур оҥостор киһибит соһуччу күн сириттэн барбытын адьас итэҕэйиэхпитин баҕарбаппыт. Кини биһигини кытары өрүү баар буолуо, бииргэ сылдьыа, сүбэлиэ-амалыа… Василий Егорович кэргэнигэр, оҕолоругар, сиэннэригэр, чугас дьонугар, бары ааҕааччыларыгар дириҥ кутурҕаммытын тиэрдэбит.

РФ суруйааччыларын союһун чилиэнэ Иван Ушницкай:

Бу күннэргэ тоҕо эрэ убай курдук саныыр аҕа доҕорбун, биир идэлээхпин, Саха өрөспүүбүлүкэтин норуодунай суруйааччыта  Василий Егорович Васильев–Харысхалы көрсүөхпүн олус баҕарбытым. Соторутааҕыта  Таас Тумуска Евдокия Избекова классик суруйааччыларбыт тустарынан биэриилэрин сериятыгар Элиэнэ Эбэбит ити кытылын аар- саарга аатырдыбыт Николай Лугиновтыын, Сэмэн Туматтыын ас–астыы астыы кэпсэтэ олороллоро хас да күн утуу-субуу көрдөрүллүбүтэ. Онно сөп буолбакка, өссө Андрей Борисов “Элиитэ” биэриитигэр сэһэргэһиитин убайдарбыт бөлөһүөктэһиилэрин ютубка көрбүтүм. Кинилэри ахтыбыт да эбиппин. Дьиэбитигэр ыалдьыттата ыҥырыахпытын баҕарбыппыт. Ханна баарый? Бу сарсыарда Орто дойдуттан соһумардык эмискэ барбытын истэн баран, сүрэҕим тохтуу сыста. “Онтон хайдах оннук буолуой?”—диэн аны итэҕэйимиэхчэ буолтум. Куһаҕан сурах хантан сымыйа буолуой? Абакка!

Баһылай барахсан, ааспыт сыл бүтэһигэр 70 сааһын хас да сиргэ бэлиэтээбитэ. Ол бырастыылаһар кэриэһэ курдук эбит. Эрдэттэн   ыалдьарын билиммэтэҕэ дуу, ол сылдьан сыстыбыта дуу, бу абааһы хамсык ыарыыга ыктаран, балыыһаҕа киирэ сылдьыбыта. Онтон тахсан баран сүрэҕим ыалдьар диэхтиир буолбута. Ааспыт бээтинсэҕэ Аммаҕа төрөөбүт Мээндигитигэр сынньана диэн массыынатынан айаннаабыт. Аара ыалга киирээт,  ыксалынан халыханайа тураахтаабыт. Айарга анаан туттарбыт дьиэтин таһынааҕы-иһинээҕи уота күнүстэри умуллубатын дьиктиргээн, бэнидиэнньик сарсыарда тахсан көрбүттэрэ, баар-суох киһилэрэ холбоно турар ноутбугун аттыгар, ол аата тиһэххэ диэри  үлэлии олордоҕуна, дьылҕа букатыннаахтык “сынньатарга” биһигиттэн былдьаабыт. Дьэ, ыар сүтүк. Элбэҕи билбитин илдьэ ыллахтара…

Мин кинилиин 1980 с. хаһыакка үлэҕэ киириэхпиттэн билсибитим. Спортивнай суруналыыстыка “көмүс куолаһа” Вячеслав Степановтыын хардарыта  ыалдьыттаһарбыт. Ол кэмҥэ Аммаҕа тахса сылдьан, кини билиһиннэриитинэн доҕорум буолбут, ордук Савва Тарасов “Баҕарабын аал уотуҥ…” хоһоонугар алгыс-ырыатынан биллибит Дмитрий Емельянов (оччолорго райсовет бэрэссэдээтэлинэн үлэлиирэ) дьиэтигэр хоно сылдьыахпытыттан чугаһыспыппыт. Билэрэ–көрөрө элбэҕэ, кэпсиирэ кэрэхсэбилэ киһини эрэ абылыыр  этэ. Оччоттон “бандьыыттар” дэниллибиттэргэ да саха туһа диэн бастарын быстарбыт бастыҥнар баалларын баһа баллыгырас буолуор диэри ким туох диэн кэпсээбитин сэһэргиирэ. Саха эрэ буолбакка, омук суруйааччыларын, айымньыларын ырытара.  Даланныын, Николай Лугиновтуун, Виталий Андросовтыын, Василий Винокуров–Кыталыктыын доҕордуу буолуом инниттэн хаһан эрэ хаһыатынан, кинигэнэн, айымньыларынан эрэ билэр дьоммун,  Харысхал харысхаллаахтык кэпсииринэн мэлдьи бииргэ сылдьыбыттыы тапсыбытым.

1990 с. бастакы демократическай быыбарга кини Амматтан, мин Дьокуускайтан САССР Үрдүкү Сэбиэтигэр норуот дьокутааттарынан талыллыбыппыт. Бастакыттан М.Е. Николаевы күүскэ өйөөбүппүт.  Суверенитет, Конституция мөккүөрдээх боппуруостарыгар Афанасий Мигалкинныын сытыытык киирсэрэ.  Парламеммытын күүһүрдээри, сорох уокуруктарга эбии дьокутааттары талаары, агитацияҕа бииргэ үлэлээбиппит. Дьокутаат быһыытынан мөккүөрдэри быһаарар  хамыыһыйаларга хаста да бииргэ сылдьыбыппыт. Усуйаана оройуонугар арахсарга уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи араадьыйа баһылыгын туоратарга туруорсуу буолбутугар, “силиэстийэлэри” ыыппыппыт. Онно Баһылай муударайын холобурга ылбытым.

“Орто дойду” хаһыат тэрийбит күммүттэн Олег Сидоровтыын, Иван Николаевтыын хаһыаппын күүһүрдүүгэ бииргэ миэхэ солбуйааччы редакторынан үлэлииргэ сөбүлэһэн киирбитэ улахан чиэс этэ.

Эдэрдэри иитиигэ эмиэ элбэх сүбэ биэрбитэ.

Кэлин биһиги Иван Николаевтыын саҕалаабыт тиэмэбитин – репрессия сылларын историяҕа “үрүҥ-хара” бээтинэлэрин арыйан ситэриигэ аан дойду ыырдарын кэрийэн чинчийбитэ. Ол түмүгүнэн норуот, олох, норуот туһугар дьону түмэргэ хайдахтаах драма, театр, суруйуу күүһүн тапталлаах академическай коллективпытын кытта, баар-суох доҕотторунуун бииргэ оҥорсубута.

Саха норуодунай суруйааччыта, СӨ Академиятын академига, култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Арассыыйа улахан литературнай бириэмийэтин лауреата Василий Егорович Васильев–Харысхал норуотугар көһөҥөнү оҥорбута  үйэлэргэ көмүс буукубанан суруллуо, номоххо кэпсэниэ.

Иван Ушницкай-Удун, доҕоро, Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин 12-с ыҥырыытыгар бииргэ дьокутааттаабыт кэллиэгэтэ, РФ суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.

 

 

Н.А. Лугинов, Н.И. Харлампьева, С.А. Попов-Тумат, П.Н. Харитонов-Ойуку, А.В. Кривошапкин, В.Н. Егоров-Тумарча, Н.Е. Винокуров-Урсун, Е.В. Слепцова-Куорсуннаах, Г.Г. Андросов, С.Е. Сивцев-Хамалҕа, Р.Н. Каженкин, О.И. Пашкевич, А.Г. Кузьмина, З.А. Архипова, Д.Н. Макеев, А.А. Борисова, А.Е. Шапошникова, И.И. Иннокентьев, С.Н. Ермолаев-Сиэн Өкөр, В.Г. Власов, В.И.Пестерев, С.В. Гольдерова-Саргы Куо, С.С. Капитонов:

Биир идэлээх доҕорбут, саха биллиилээх драматура, прозаига, публициһа, документалист-суруйааччыта, норуот суруйааччыта, Духуобунас академиятын академига, Россия Суруйааччыларын сойууһун Улахан литератураҕа бириэмийэтин лауреата, ССРС, Россия Суруйааччыларын сойууһун, Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун бырабылыанньатын чилиэннэрэ Василий Егорович Васильев-Харысхал соһумардык биһиги кэккэбититтэн туораата.

Василий Егорович 1950 сыллаахха, сэтинньи 6 күнүгэр, Амма оройуонун Соморсун нэһилиэгэр Мээндиги учаастагар төрөөбүтэ. Тыа сирин оҕотун быһыытынан борбуйун көтөҕөөт оттоон-мастаан, оҕус сиэтэн, от мунньан үлэҕэ-хамнаска эриллибитинэн барбыта. Оскуоланы бүтэрэн баран 1969-1974 сс. Саха судаарыстыбаннай университетыгар үөрэнэн саха тылын уонна литературатын учууталын идэтин ылбыта. “Молодежь Якутии”, “Кыым”, «Саха сирэ» хаһыаттарга кэрэспэдьиэнинэн, собкорунан үлэлээбитэ. Айар үлэнэн 1975 сылтан дьарыктаммыта. 1982-1985 сс. Саха сирин Суруйааччыларын сойууһун иһинэн Бүтүн Сойуустааҕы уус-уран литератураны пропагандалыыр бюро салаатын салайбыта. 1984 сыллаахха Бүтүн Сойуустааҕы эдэр суруйааччылар VIII мунньахтарыгар кыттыыны ылбыта. 1990 сыллаахха Саха АССР XXII ыҥырыылаах Үрдүкү сэбиэтин депутатынан талыллыбыта.

Баһылай Харысхал 90-с сыллартан Россия уонна тас дойдулар архыыптарыгар Саха сирин өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи историятын үөрэтэн сыралаһан туран үлэлэспитэ. Саха сиригэр сыһыаннаах матырыйааллары көрдөөн АХШ, Финляндия, Япония, Кытай, Австралия архыыптарыгар араас докумуоннары чинчийбитэ. Москва, Санкт-Петербург, Соловки, Хабаровскай уо.д.а. сирдэр архыыптарыгар, мусуойдарыгар, бибилитиэкэлэригэр үлэлээн, эмиграция, репрессия уонна саха интеллигенциятын туһунан матырыйааллары хасыһан, дириҥник үөрэппитэ. Ити үлэтин түмүгэр 2002 сыллаахха репрессияҕа түбэспит уонна тас дойдуларга эмиграцияҕа барбыт саха дьонун дьылҕаларын туһунан «Ааспыт кэм аартыктарынан» кинигэтэ күн сирин көрбүтэ. П.А. Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар Баһылай Харысхал “Аммаҕа саас этэ” диэн пьесатыттан саҕалаан Г.В. Никифоров-Манньыаттаах Уола, В.В. Никифоров-Күлүмнүүр, И.Е. Винокуров, М.А. Алексеев, Ксенофонтовтар дьиэ кэргэн курдук саха саарыннарын туһунан үгүс дириҥ ис хоһоонноох испэктээкиллэрэ туруоруллан көрөөччүлэр улахан биһирэбиллэрин ылбыта.

Прозаик быһыытынан кэпсээннэрин, сэһэннэрин ааҕааччылар тута ылыммыттара, сөбүлээбиттэрэ. Кини айымньыларыгар тыа сирин олоҕо, дьоно-сэргэтэ, кыыла-сүөлэ, ааспыт үйэ үтүө да, мөкү да түгэннэрэ киһини итэҕэтэрдик, ардыгар уйадытардык, дириҥ хорутуулаахтык ойууланаллар.

Өр кэмҥэ биирдии туораҕынан хомуйбут матырйаалларыгар тирэҕирэн “Ахтылҕан” диэн ааспыт үйэ саҕалыытынааҕы уустук кэми, саха баайдарын, үөрэхтээхтэрин, бэлиэ дьонун очурдаах дьылҕаларын арыйар романын тиһэҕэр тиэрдэн испитэ…

Кини саха киинэтигэр эмиэ биллэр суолу-ииһи хаалларбыта, Далан «Тыгын Дархан» романынан киинэ уһуллуутугар үлэлэспитэ, «Сүтэрсибит сүрэхтэр» сэһэнинэн киинэ устубута, киносценарий суруйан «Белый ангел тундры» диэн киинэни устан бүтэрбитэ сотору тахсыахтааҕа.

Истиҥ доҕорбут, бастыҥ сүбэһиппит, киэн уонна күөн туттар киһибит — норуот суруйааччыта Баһылай Харысхал адьас суох буолла диэн итэҕэйиэхпитин баҕарбаппыт. Кини биһигини кытары өрүү өйбүтүгэр-сүрэхпитигэр баар буолуо, бииргэ сылдьыа…

Баһылай Харысхал  саха литературатыгар  үлэлээбит үлэтэ, кини ураты суола-ииһэ кэнэҕэски ааҕааччыларга мэлдьи сонуннук иһиллиэ, ааспыты болҕойон көрөргө, бүгүҥҥү күнү кытта ситимнииргэ үөрэтэ туруо. Кини курдук историябыт кырдьыгын көрдөрбүт суруйааччы саха литературатыгар элбэҕэ суох. Кинини кытта бырастыылаһар күммүтүгэр этэбит – хаарыан доҕорбут Харысхал…

Василий Егорович кэргэнигэр, оҕолоругар, сиэннэригэр, аймахтарыгар, чугас дьонноругар, бары ааҕааччыларыгар дириҥ кутурҕаммытын тиэрдэбит.